معرفی تاج محل

در ساحل غربی رود جمنا، تاج محل در شهر آگرا و در 200 كیلومتری دهلی تكیه زده است. در اسطوره مشهور هندوان؛ یعنی مهابهاراتا این مكان سرزمین خدای بزرگ آنها ؛ كریشنا بوده است. در دوران حكومت پادشاهان مسلمان پیش از سلسله گوركانیان(بابریان) در هند، شهر آگرا از حدود اوایل سده شانزدهم میلادی رونق و گسترش یافت. هنگامی كه تاج محل ساخته شد، آگرا شهری در ساحل رودخانۀ جمنا بود؛ شهری كه باغ های دلپذیر و زیبایش یكی پس از دیگری در كنار این ساحل قرار گرفته بودند. بنای تاج محل هم یكی از این باغ ها ولی نمونه ای بود كه در تاریخ جاودانه شد و در شمار یكی از شگفتی های معماری جهان در آمد. امروزه گردشگران زیادی از گوشه و كنار دنیا به دیدن این بنای زیبا می آیند و در كنار آن عكس های یاد گاری می گیرند.اگر شما هم دوست دارید به دیدن تاج محل بروید، اما هنوز فرصتی برای این كار پیدا نكرده  اید، با ما همراه شوید تا ضمن گشت و گذار در بخش های گوناگون بنا، از سرگذشت آن مطلع شوید.این اطلاعات می توانند راهنمای خوبی برای سفر آینده شما به این بنای شگفت آور باشند.

 

مه صبحگاهی

مانو ساعت 5صبح با تاكسی سفیدرنگ اش در جلوی هتل منتظر بود تا با هم از دهلی به آگرا برویم. ازشهر كه خارج شدیم تا فاصله ای قابل توجه هنوز در تاریكی و كمی بعد در سایه  روشن سپیده دم، انبوه جمعیت را در دو سوی جاده می توانستم ببینم. از دیدن انبوه جمعیت در این زمان از شبانه روز در تعجب بودم. مانو همچون بقیۀ هندی ها با حوصله و بدون عجله به رانندگی اش ادامه می داد و بالاخره بعد از حدود 5ساعت به آگرا رسیدیم. از جاده ای فرعی گذشتیم و این هنگامی بود كه هوا كاملاً روشن شده بود. در پیچ و خم جاده به چشم اندازی غیرقابل باور رسیدیم. در دوردست مهی نیمه غلیظ دیده می شد كه گویی چیزی را در خود پنهان كرده بود. كمی نزدیك تر صحنه ای همچون فیلم های تخیلی را دیدم، صحنه ای مانند یك كاخ فرازمینی بر فراز ابرها. از آن دست تصویرهایی كه گاهی در انیمیشن ها دیده می شود و كاخی را بر فراز ابرها به تصویر می كشد. اگر این بخت با جهانگردان همراه باشد و صبح زود تاج محل در مه صبحگاهی فرورفته باشد، تصویری رؤیایی تا ابد در ذهن ثبت خواهد شد. جمعیت دو سوی جاده همچنان در گذرند، ولی تاج محل همچنان استوار ایستاده است!

 

ظهور یك امپراتوری

ظهیرالدین بابِر در سال 1526در نبرد پانیپات موفق به فتح دهلی و بنیانگذاری سلسله مغولان هند شد. لازم به یادآوری است كه این سلسله در طول تاریخ و در متون گوناگون با نام هایی همچون بابری ها، گوركانیان، مغولان و مغولان اعظم نامیده شده اند. در جریان فراز و نشیب هایی كه در دوران اكبر و جانشینانش در گوشه و كنار شبه قاره بزرگ هند رخ داد، بالاخره در سال 1628میلادی، پنجمین پادشاه از دودمان مغولان یعنی شاه جهان بر تخت سلطنت دهلی تكیه زد. در این دوران شكوه و عظمت دربار دهلی زبانزد خاص و عام بود و آثار هنری و معماری این دودمان بیش از هر زمان دیگری همچون نگینی در تارك دنیای اسلام درخشیدن گرفت.شاه جهان پس از نشستن بر تخت سلطنت نام شهر آگرا را به بزرگداشت پدربزرگش اكبر كه مشهورترین پادشاه خاندان مغولان هند بود، به اكبرآباد تغییر داد. مورخان از این شهر همچون یكی از زیباترین شهرهای آن دوران یاد می كردند كه در بازارهای آن همه نوع اجناس به وفور یافت می شد و فرهیختگان، هنرمندان و صنعتگران بی شماری در این شهر سكونت داشتند. ابوطالب كلیم كاشانی شاعرمعاصر شاه جهان كه مدتی را در هندوستان گذرانده بود در ابیاتی به زیبایی های این شهر و ساختمان هایش این چنین پرداخته است:

عماراتش همه هم قامت هم همه آیینه دار صورت هم

بناها سربه سر از سنگ خارا ز هر سنگی هنرها آشكارا

ز نقش تیشه ها بر صفحۀ سنگ سراسر كوچه ها پر نقش ارژنگ

ز صورت بس كه دارد سنگ تزیین نماید بیستون و نقش شیرین

به پای هر بنای اكبرآباد به یك پا ایستاده روح فرهاد

خیابا ن ها و بازارش دل افروز به كسب عیش اهل حرفه هر روز

حاجی محمد جان قدسی مشهدی شاعر دیگر ایرانی كه در دربار شاه جهان به سر می برد نیز در زیبایی های اكبرآباد این چنین سروده است:

به ملك دگر خاطرم شاد نیست بهشتی بهتر از اكبرآباد نیست

در این گلشن عیش و دار سرور به هر گوشه ای، جوش غلمان و حور

 

از وصل تا فصل

شاهزاده خرم كه بعدها از او با عنوان شاه جهان یاد شد، در سن 15 سالگی ارجمند بانو را كه دو سال از او كوچك تر بود به نامزدی خود درآورد. مراسم نامزدی آنها در عید نوروز صورت گرفت و این نامزدی پنج سال به درازا كشید تا این كه در سال 1612میلادی آن دو با هم ازدواج كردند. در دربار شاه جهان از این دختر ایرانی  تبار با عنوان ممتاز محل یاد می شد؛ یعنی او كه در كاخ از همه والاتر است. پدرش وزیر بزرگ دربار مغولان هند ابوالحسن آصف خان بود كه تباری ایرانی داشت. ممتاز در كاخی اختصاصی پوشیده از تزئینات طلا و سنگ های گران قیمت ساكن بود كه در میان آن فواره هایی از آب و گلاب با حركات مواج خود فضایی رؤیایی ایجاد كرده بود. ممتازمحل گاهی هنگام عصر از فراز ایوان كاخ به تماشای مبارزه فیل ها می پرداخت و گاهی با خواندن اشعار پارسی آینه دل را صیقل می داد. فرزندانش در میان باغ ها و راهروهای كاخ به بازی مشغول بودند و گاهی در این فكر فرو می رفت كه آینده زندگی در چنین درباری چه رخدادهایی را برای فرزندانش به همراه خواهد آورد. داراشكوه از همان كودكی به علم و ادب علاقه مند بود و او كه بزرگ تر از بقیه برادرانش بود ولیعهد به حساب می آمد. او درنظر مادر كسی بود كه میراث فرهنگ و ادب گذشتگان را پاس داشته و در آینده گسترش خواهد داد. ولی شاید از همان روزها این امیدها با نگرانی هایی در دل مادر همراه بود، نگرانی هایی كه بعدها و پس از مرگ مادر و پیش از آنكه دارالشكوه به سلطنت برسد به واقعیت تبدیل شد و اورنگ زیب، برادر بزرگ تر و وارث تاج و تخت را در بند كشید و بر عمرش خط پایانی كشید.

ممتاز محل 38 ساله كه بیشتر دوران زندگی مشترك اش را باردار بود پس از چهاردهمین زایمان تاب نیاورد و درگذشت. درگذشت ممتاز محل تأثیری مخرب بر شاه جهان داشت. او رخت سپیدی را كه هندی ها به هنگام عزا بر تن می كنند، پوشید و تا یك هفته در گوشه ای به عزاداری پرداخت و كسی روی او را ندید. اوتا دو سال بعد از پوشیدن لباس رنگی و آویختن جواهر و استفاده از عطر و شنیدن موسیقی خودداری كرد. مورخان می گویند، در مدت كوتاهی موهایش به سپیدی گرایید و هر از گاهی در مراسمی همچون عید نوروز كه همگان جمع می شدند بی اختیار از غم فراق یار به گریه می افتاد؛ یاری كه پیش تر در چنین مراسمی در كنار او بود.

 

 

آغازی بر پایان

شاه جهان می خواست، آرامگاه تاج محل را به زیباترین و باشكوه ترین سازه هندوستان مبدل سازد. بنابراین در طراحی و ساخت آن كاملاً دست و دل باز عمل كرد و هر چه لازم بود از بهترین كیفیت و بیشترین كمیت در اختیار گرفت. او ماهرترین معماران و بنایان را به استخدام درآورد و ارزشمندترین مصالح همچون سنگ مرمر را از مكان های دور به اینجا منتقل كرد.ساخت این بنا 12 سال به درازا كشید. طراحی بخش های مختلف تاج محل توسط یك تیم از معماران و با نظارت مستقیم و روزانه شاه جهان صورت می گرفت. بنای تاج محل در قطعه زمینی در سمت راست رود جمنا در گوشه جنوبی شهر قرار داشت و متعلق به یكی از راجه های هندو بود. از آنجا كه موقعیت زمین بسیار عالی بود و شاه جهان نیز برای آرامگاه همسر محبوبش به دنبال بهترین جا بود، زمین را از راجه خواست و او نیز بی درنگ آن را به شاه جهان تقدیم كرد، هر چند كه شاه جهان در عوض، چهار قطعه زمین به او داد. عملیات ساخت بنای آرامگاه در سال 1632آغاز شد و در روز نخستین سالگرد درگذشت ممتاز محل، بدن او از شهر برهانپور كه در آنجا درگذشته بود، همراه با عده ای از درباریان و شاهزادگان به آگرا آورده شد. در مسیر تشییع جنازه به نیازمندان خوراك و سكه خیرات داده شد و پس از دفن پیكر در مكان ابدی به سرعت گنبدی كوچك و موقتی بر فراز قبر او ساخته شد.

 

روزگار تاریك

در سال 1648شاه جهان تخت سلطنت را از آگرا به دهلی منتقل كرد. در سال 1658این شاه مقتدر توسط فرزندش اورنگ زیب به زیر كشیده شد و در قلعۀ آگرا به اسارت درآمد. هیچ كس بدون اجازه اورنگ زیب اجازه ملاقات با او را نداشت و مونس و یار او در این زمان دخترش، جهان آرا بود. اندوه شاه زمانی فزونی گرفت كه دختر دلبندش به مصیبتی تلخ گرفتار شد. دامن لباس جهان آرا یك شب هنگام خواندن كتاب در اثر تماس با شمع آتش گرفت و شاهزاده خانم جوان دچار سوختگی شد؛ حادثه ای كه بیش از هشت ماه درد و اندوهی مضاعف را بر این گوشۀ تیره و تار به همراه داشت. این موضوع به تضعیف روحیه بیشتر شاه جهان منجر شد. در سال 1666بیماری بر او چیره شد و پس از دو هفته بستری شدن در عصر 31ژانویۀ سال 1666جان به جان آفرین تسلیم كرد. پیكر او بنا بر وصیت اش در كنار همسر محبوب اش ممتاز محل به خاك سپرده شد. فرستاده اورنگ زیب از دهلی یعنی فرزندش شاهزاده ممتاز نتوانست به موقع به مراسم برسد. اورنگ زیب پس از شنیدن خبر مرگ پدر عزای عمومی اعلام كرد و دو هفته بعد عازم آگرا و بر سر مقبره والدین اش حاضر شد.

پس از مرگ اورنگ زیب پادشاهی مغولان اعظم هندوستان یا گوركانیان به تدریج قدرت و عظمت خود را از دست داد و به سمت اضمحلال پیش رفت. در سال 1719در جریان كشمكش قدرت، قلعۀ آگرا و تاج محل توسط حسین علی خان و نیروهایش غارت شد و پارچه  سراسر از سنگ های قیمتی كه روی سنگ قبر ممتاز محل به عنوان روكش قرار داشت، غارت و نابود شد. در ربع پایانی سده هفدهم میلادی نیروهای اشغالگر انگلیسی در این مكان اتراق و از آن به عنوان یك پایگاه نظامی و فرماندهی استفاده كردند.

 

نگین درخشان

تاج محل جهان ویژه خود را دارد. دیوارهای دورادور این بنا، آن را به عالمی كاملاً متفاوت با آنچه در بیرون از آن قراردارد تبدیل كرده است. امروزه هنگام ورود به این مكان باید از چندین لایه محافظتی گذشت و كیف و اثاث را قبل از ورود تحویل داد. سپس باید كفش ها را از پای درآورد و به كفشدانی سپرد و پاپوش های نرم و سفید یك بار مصرفی به پا كرد تا به سنگ های مرمر بنا آسیبی وارد نشود، اما آن سوی باغ های زیبا و خوش آب و رنگ، در كوچه های باریكی كه دو سوی آن خانه های اهالی شهر واقع شده دنیا به شكلی دیگر است. لجن و بوی تعفن فاضلاب خانه ها كه در جوی های سرباز دو سوی كوچه روان است، جسم و روح بازدید كنندگان را می آزارد. این كوچه ها قاعدتاً در مسیر ورود و خروج جهانگردان قرار ندارند، ولی اگر از در خروجی به جای مسیر مستقیم بازار، به اشتباه وارد این كوچه ها شویم با چنین صحنه هایی روبه رو خواهیم شد.

 

شاهكار معماران

در میان متن های بازمانده از دوران شاه جهان اشاره مشخص و دقیقی به نام معمار یا معماران سازنده تاج محل به میان نیامده است. در این متن ها نام هایی از سرمعماران دیده می شود، ولی نقش دقیق آنها در ساخت بنا مشخص نیست. تنها نامی كه با ذكر نقش اصلی اش در میان متن ها دیده می شود، خوشنویسی به نام عبدالحق از شیراز است كه عنوان امانت خان نیز به او اطلاق شده است. ازجمله كارهای بدیع و جاودانه این خوشنویس می توان به عبارات قرآنی تزئینی اطراف مقبره اشاره كرد. در میان نام هایی كه از سرمعماران تاج محل بیشترین نقش را در طراحی این سازه شكوهمند بر عهده داشته اند، باید به استاد احمد لاهوری و میر عبدالكریم اشاره كرد.هزینه ساخت تاج محل پنج میلیون روپیه برآورد شده است. برای روشن شدن این مقدار می توانیم به میزان دستمزد یك كارگر ساده در آن زمان اشاره كنیم كه معادل 3روپیه در ماه بود.

 

شكوه سنگ

اگر بگوییم كه تاج محل مكانی است كه در آن شكوه هنر سنگ تراشان به اوج خود رسیده شاید سخن به گزاف نگفته باشیم. هنر پرچین كاری در تاج محل با نقش های گیاهی رنگارنگ در زمینه سفید مرمر با زیباترین شكل ممكن ارائه شده است. شیوه كار شامل كندن مرمر بر پایه طرح های گیاهی مورد نظر و جادادن سنگ های رنگین در این شیارهاست. پرچین كاری هنری بسیار ظریف است و پرچین كاران به مهارت بالایی برای تراش دادن سنگ ها نیاز دارند. امروزه نیز در آگرا از این دست هنرمندان كه هنوز با همان شیوه های گذشته به كار مشغول هستند، می توان دید. استادكارانی كه عملیات ترمیم تزئینات تاج محل را برعهده دارند همچون گذشتگان خود همان روش ها را به كار می برند.

 

طرح بنا

طرح كلی تاج محل برخلاف آرامگاه های پیشین كه در مركز یك چهارباغ قرار می گرفتند به صورت آرامگاهی بر عرض مستطیل مجموعه در كنار رود جمنا واقع شده  است. در جلوی آرامگاه اصلی یك مجموعه چهار باغ زیبا با جوی های آب روان در میان شان قرار گرفته است. در میان مستطیل كلی تاج محل صحنی با عنوان جلوخانه قرار دارد كه در اطراف آن مقبره چندین تن از درباریان و همسران دیگر شاه جهان قرار دارد.جلوخانه توسط یك دروازه بزرگ به نام دروازه روضه به باغ اصلی آرامگاه باز می شود كه تركیب سنگ ماسه سرخ، مرمر و پرچین كاری های ظریف در آن به زیبایی ارائه شده است. در بخش جنوبی بازار و كاروانسراها قرار دارد. حوضی كه امروزه بسیاری از جهانگردان در آن محل عكس یادگاری می گیرند در وسط چهارباغ آرامگاه اصلی قرار گرفته است. تراس یا كرسی اوج تاج محل؛ یعنی آرامگاه و دو بنای جانبی كه روی آن قرار گرفته اند، شاید زیباترین تراسی باشد كه در تاریخ معماری می توان سراغ گرفت. این تراس كه در انتهای باغ به سمت ساحل رود امتداد یافته در سمت باغ ارتفاعی حدود یك متر و طول 22 متر دارد، ولی به سمت شیب رودخانه بر ارتفاع آن افزوده شده و در آن نقطه به هشت متر و 70 سانتی متر می رسد. دورتادور این تراس كه از سنگ ماسه سرخ ساخته شده با شیارهایی پرشده از سنگ مرمر، به شكل مستطیل هایی حاوی قوس هایی در داخل آراسته شده است. این بخش از تاج محل را نخستین قسمتی ذكر می كند كه در این مجموعه ساخته شد. در دو سوی این تراس از سمت باغ دو كلاه فرنگی هشت وجهی تعبیه شده كه پنج وجه آنها از اضلاع مستطیل تراس بیرون زده است. در میان این تراس و روی سكویی مرمرین آرامگاه اصلی بر سكویی دیگر قرار گرفته و در دو طرف تراس در سمت چپ یك مسجد و در سمت راست یك مهمانخانه ساخته شده است.

 

ثبت خاطرات

بنای شگفت انگیز تاج محل از همان زمانی كه ساخته شد تا به امروز همواره مورد تحسین هر بیننده ای قرار داشته و بخشی جدایی ناپذیر از خاطرات مهم آنها را تشكیل داده است. یك فرانسوی به نام فرانسوا برنیه كه از این بنا در سال 1699میلادی بازدید كرده مراتب تحسین خود را از این بنا با این جملات بیان می دارد: «آخرین باری كه این مكان را دیدم همراه با یكی از دوستانم بودم. او نیز مانند من نمی توانست چشم از آن بردارد. جرأت نكردم هیجانم را بیان كنم؛ چون می ترسیدم به من بگوید؛ هندزده شده ای! ولی از آنجایی كه تازه از فرانسه به اینجا آمده بودم، مناسب دیدم كه نظر او را جویا شوم. او گفت كه هیچ بنایی به این شكوه در اروپا ندیده است.»

 

پارك مینیاتوری

در شهر كلاگنفورد در كشور اتریش یك پارك مینیاتوری با بیش از 150 ماكت از بناهای مهم سراسر جهان ساخته شده است. ازجمله ماكت های موجود در این پارك مینیاتوری می توان به برج ایفل پاریس، برج ساعت لندن، سالن اپرای سیدنی و البته تاج محل در آگرا اشاره كرد. ابعاد این ماكت یك بیست و پنجم اندازۀ ابعاد واقعی طراح شده است.

 

از مرمر تا بوم

شبه قاره هند با بزرگی و گوناگونی مردم و شیوه زندگی شان همواره یكی از جاذبه های مهم برای گردشگران خارجی از سراسر دنیا به حساب آمده است. در میان جاذبه های بی پایان این سرزمین، تاج محل جایگاهی ویژه داشته به طوری كه شاید اگر كسی به قصد سیر و سیاحت به هند بیاید و سری به این مكان شگفت انگیز نزند گویی سفرش ناقص و ناتمام است. كافی است در یك روز معمولی سری به اینجا بزنید و خیل عظیم مردم از سراسر جهان را در اینجا ببینید. اگر امروزه هر كسی یك دوربین یا گوشی همراه دوربین دار به همراه دارد و از گوشه و كنار اینجا عكس برمی دارد، در سده های پیش از اختراع عكاسی، هنرمندان نقاش از مناطق مختلف به اینجا می آمدند و خاطرۀ خود را از مشاهده این سازه بی نظیر بر بوم های نقاشی خود به ثبت می رساندند. حتی امروزه نیز بسیاری از نقاشان حرفه ای و هنرجویان این رشته ساعت ها در مقابل این بنا می نشینند و به طراحی و نقاشی از آن می پردازند. برخی از این هنرمندان خلاقیت های شان را در تلفیق تكنیك های نوگرای نقاشی با شیو های واقع گرایانه در هم آمیخته و آثاری بدیع آفریده اند.

 

رستوران تاج محل

نام چند مقبره یا آرامگاه را می شناسید كه روی هتل ها یا رستوران ها گذاشته شده باشند؟ با وجود اینكه تاج محل، در اصل آرامگاه بوده ولی نام آن بر تعداد زیادی از هتل ها و رستوران های سراسر دنیا گذاشته شده است. رستوران هایی با این نام را می توان در شهرهایی چون: رُتردام در هلند، شیكاگو و آتلانتا در آمریكا، گراتز در اتریش، جاكارتا در اندونزی، كانو در نیجریه، كیتو در اكوادور و والنسیا در اسپانیا پیدا كرد. اگر به غذاهای تند و پر از ادویۀ هندی علاقه مندید این امكان وجود دارد كه در یكی از این شهرها و بسیاری از شهرهای دیگر دنیا سری به تاج محل بزنید و غذاهای خوشمزه هندی را نوش جان كنید.

 

گفته ها و شنیده ها

شگفتی تاج محل زمانی بیشتر شد كه شنیده ها و گفته هایی رمز و رازدار و گاه اغراق آمیز و غیرواقعی از این سو و آن سو گرد آن شكل گرفت. برخی از این اخبار به گونه ای بود كه حتی ذهن و پژوهش های برخی از متخصصان را نیز به خود مشغول داشت تا در مورد درستی و نادرستی آنها به جست وجو بپردازند. یكی از این اخبار مشهور، گفته ای از جهانگرد مشهور سده هفدهم، تاورنیه بود كه سفرنامه مشهوری از خود در دیدار از شرق و هندوستان برجای گذاشت. او كه در اواخر دوران زندگی شاه جهان از آگرا دیدن كرد، مدعی شده بود كه پادشاه یاد شده روبه روی تاج محل در آن سوی رود جمنا، مكانی را جهت ساخت آرامگاهی برای خودش با تزئین سنگ های سیاه درنظر گرفته و حتی عملیات ساخت پی بنا نیز آغاز شده بود. هر چند كه این ادعا در هیچ سند دیگری ذكر نشده ولی در بسیاری از نوشته ها و محافل این گفته تكرار شد تا این كه در دهه 1990میلادی عده ای از متخصصان در مكان مورد اشاره به حفاری و تحقیق پرداختند و هیچ نشانی از احداث چنین بنایی پیدا نكردند. یكی دیگر از اخبار دروغ و عجیب درخصوص این بنا، از طراحی و ساخت این بنا توسط معماری ونیزی حكایت دارد. منبع این خبر یك مبلغ مذهبی اسپانیایی در سده هفدهم بود.جالب اینجاست كه این حكایت غیرمعتبر در برخی از محافل علمی در سده بیستم نیز مطرح می شد. اما حكایت غریب دیگری كه بارها در گوشه وكنار درباره این بنا نوشته و گفته شده آن است كه شاه جهان به خاطر زیبایی خیره كننده و منحصربه فرد بودن این سازه معماری، دستور داد كه طراحان و معماران آن را كشته یا كوركرده و یا دستان شان را قطع كنند تا پس از آن دیگر قادر نباشند اثری هم تراز با تاج محل بسازند. این ادعا نیز از آن دست سخن های بی پایه ای است كه البته نه فقط در مورد تاج محل بلكه در برخی دیگر از تمدن ها در طول تاریخ در مورد افرادی دیگر به میان آمده است.

 

نوشته های خوش

هنر خوشنویسی در جهان اسلام از همان دوران پیدایی خود، از اهمیت بالایی برخوردار شد. به ویژه آنكه خوشنویسی قرآن كریم، تقدس خاصی به این هنر داد. مجموعه تاج محل در بین سایر سازه های ساخته شده در جهان اسلام بیشترین میزان كاربرد خوشنویسی را در خود جای داده است. در این مجموعه 24 طرح از سوره های قرآن به صورت خوشنویسی اجرا شده كه 14 مورد آن سوره های كامل قرآن را تشكیل می دهند. این نوشته ها در سه بخش از این مجموعه؛ یعنی دروازه بزرگ، آرامگاه و مسجد قرار دارند. این خطوط به شیوۀ ثُلث نگاشته شده كه یكی از زیباترین خطوط عربی به ویژه برای تزئین سازه های معماری به شمار می آید. نوشته های روی سنگ قبر ممتاز محل و شاه جهان به زبان پارسی؛ یعنی زبان رسمی دربار گوركانیان هند و به شیوه های نسخ و نستعلیق نگاشته شده است. نگارش این نوشته ها روی سنگ مرمر سفید در میان نقش هایی از برگ ها و گل های رنگارنگ، نشان از مهارتی بی همتا در هنر سنگ تراشان و خطاطان این سامان دارد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *