سفر به سمنان

با توجه به شرایط تاریخی ایران، تقریبا همه شهرها و حتی خیلی از روستاهای این سرزمین از گذشته ای خاص برخوردارند. البته برخی شهرها مانند قزوین یا اصفهان از این منظر به واسطه این که زمانی پایتخت بودند از جایگاه ممتازی برخورد شده اند، اما وقتی سراغ شهرهایی می رویم که کمتر از آنها یاد شده تعجب می کنیم که چرا پیش تر سراغی از آنها نگرفته ایم و اگر بارها از آن گذشته ایم چرا توقفی چند ساعته نکرده ایم و دوری هرچند کوتاه داخل شهر نزده ایم . انگار که خواسته باشیم از شهر فرار کنیم یا زودتر به مقصد برسیم، فورا کمربندی را انتخاب کرده ایم.سمنان از جمله این شهرهاست . قول می دهیم اگر تا پایان این گزارش همراه ما باشید نگاه تان نسبت به این شهر تغییر خواهد کرد و برای سفر به آن برنامه ریزی خواهید كرد. البته اگر هم به دلایلی قصد ماندن در آن را ندارید، توصیه می كنیم حداقل یک شب در این شهر بمانید و از تماشای آسمان پرستاره اش لذت ببرید تا به این طریق، حس و حال بهتری برای ادامه سفر ذخیره كنید. آسمانی که در کمتر شهری مشابه آن را خواهید دید . ستاره ها گاه آنقدر به شما نزدیك می شوند كه وسوسه می شوید كه دست دراز کنید و چندتا از آنها را بچینید!

 

به درازای تاریخ

سمنان از جمله شهرهای بسیار قدیمی ایران است که در گذشته با عنوان قومس یا کومش شناخته می شد و جالب این که تا اواخر دوره قاجار، عامه مردم همچنان از واژه قومس استفاده می کردند. در خصوص وجه تسمیه کومش، قومس و همچنین سمنان روایات و مطالب مختلفی گفته شده است. همچنین کتاب های متعددی در این زمینه به نگارش درآمده که از جمله آنها می توان به «تاریخ قومس» نوشته «عبدالرفیع حقیقت» اشاره كرد. در اینجا به یکی از مواردی که بیشتر می تواند، یک شوخی باشد اشاره می کنیم و در ادامه وارد این شهر متفاوت و خاص شویم: نام سمنان در اصل «سم نان» بود؛ چرا که در مقطعی از تاریخ، نان این شهر به سم آلوده شده بود و از آن پس نام سمنان را بر این شهر گذاشتند!

 

مساجد سمنان

شهر سمنان از گذشته های دور تا به امروز به عنوان یک شهر مذهبی شناخته  شده است . پس از ظهور اسلام به رغم وجود جنگ های داخلی و مقاومت در برابر اعراب  این شهر به زودی جایگاه مهمی از این منظر پیدا کرد. به همین خاطر در این شهر مساجد متعددی را می یابیم که تاریخ ساخت شان به چند صد سال قبل باز می گردد.

قدیمی ترین این مساجد، مسجد جامع سمنان است که در مرکز و بافت تاریخی شهر قرار دارد؛ مسجدی با تک مناره ای دیدنی و ارتفاعی حدود 32 متر که با آیاتی ازقرآن مجید به خط کوفی مزین شده است هر بازدید کننده ای از لحظه ورود به  این مسجد و با دیدن ستون های قطور ، آجرها و نقش و نگارهایی که از گذشته های دور خاطراتی در دل دارند، به زودی متوجه خواهد شد مدتی طولانی در آنجا خواهد ماند. مسجد از دو سوی بازار راه دارد، از سویی ابتدا وارد یک شبستان می شویم و بعد حیاط و از سوی دیگر بعد از گذر از یک دالان می توان وارد حیاط شد که وسط آن یک حوض قرار دارد. حیاط آجر پوش شده خیلی بزرگ نیست، اما با وجود ایوان و مهرابی عظیم به ارتفاع 21 متر در حیاط از همان ابتدا می تواند همگان را در بدو ورود متوقف و متحیر کند. با توجه به آثار به جا مانده از دوران سلجوقی و تیموری عده ای معتقدند این بنای تاریخی در قرن نخست هجری و روی خرابه های آتشکده بنا شده است. به نظر، مناره این مسجد با توجه به مشخصاتی که دارد بیش از سایر نقاط آن مورد توجه بوده است. این مناره كه یکی از مناره های تاریخی ایران و متعلق به دوره سلجوقیان است ، در گوشه شمال شرقی مسجد جامع قرار دارد. ارتفاع آن از سطح زمین 31.20 متر بوده و از روی بام به ارتفاع دو متر کتیبه  ای با طرح و نقش زیبا از آجر و با خط کوفی تزئین شده  است. این بنا، قدیمی ترین منار جنبان ایران است که در مرکز آن محوری چوبی قرار دارد و با تکان دادن آن کل منار حرکت می کند. مناره مسجد جامع سمنان دارای دو کتیبه مهم به خط کوفی است. کتیبه فوقانی که با فاصله یک نوار تزئینی در گلویی مناره قرار دارد آیه سی و دو سوره فصلت (سجده) را در خود جای داده است.

این مناره دارای ۹۱ پله مارپیچی است و فضای داخل آن به وسیله چند منفذ که از خارج نور می گیرد روشن می شود. مناره مسجد جامع سمنان برای نخستین بار در عهد صفوی و سپس در سده اخیر توسط مرحوم استاد فرج الله معمار بازسازی شد.

با فاصله اندکی از مسجد جامع، مسجد امام وجود دارد . این مسجد در دوران قاجار احداث شده و در فهرست آثار ملی نیز به ثبت رسیده است. این مسجد كه نمونه کامل مساجد چهار ایوانی و معرف عصر قاجار است در سال 1342 هجری قمری به همت حاج سیدحسن حسنی از علمای بزرگ شهر سمنان و مولف کتاب «منهاج العارفین» در دوره فتحعلی شاه قاجار ساخته شد. مسجد دارای سه ورودی و حیاط بزرگی است که در طول روز محل تردد افراد است. اگر اولین بار  است که پس از گذر از شلوغی بازار وارد این محل شده اید، پی خواهید برد كه دل کندن از محوطه آرام آن کار آسانی نیست. درخت های بلند و حوض بزرگ وسط مسجد آنقدر گیرا و جذاب هستند تا از رفتن به دیگر نقاط شهر صرف نظر کنید و ساعاتی همان جا بمانید و خیال را به سال های دور این محل پرواز دهید.

علاوه بر این دو مسجد، در شهر سمنان و دیگر شهرهای استان، مساجد تاریخی و معروف دیگری وجود دارد که بازدید از همه آن ها نیازمند چندین روز زمان بوده که از جمله آنها می توان به  مسجد چهلستون سرخه متعلق به قرن اول هجری، مسجد جامع بیابانک متعلق به دوران قبل از صفوی، مسجد بنی اسدی متعلق به دوره قاجار ، مسجد ناسار در بافت قدیم شهر سمنان، مسجد جامع زاوقان اشاره داشت.در سایت تبیان و در بخش معرفی مساجد کشور به وجود 156 مسجد در شهر سمنان و روستاهای اطرافش اشاره شده است.

 

کاروانسراها

با توجه به قرار گرفتن سمنان در مسیر شرق و غرب کشور می توان حدس زد در این شهر و پیرامون آن کاروانسراها و قلعه های معروفی نیز وجود داشته اند که  برخی از آنها همچنان سرپا و دیدنی هستند. با توجه به کارکردی که کاروانسراها در گذشته جهت اتراق و استراحت مسافران داشته اند معمولا با فاصله های مشخصی از هم احداث می شدند. «شاه عباسی» سمنان، «شاه عباسی» لاسجرد و «شاه سلیمانی» آهوان سه کاروانسرای مهم این استان هستند. کاروانسرای لاسجرد در فاصله 30 کیلومتری سمنان قرار دارد. کسانی که از سمنان به سمت غرب در تردد باشند آن را خواهند دید و اگر توقف کنند با این مجموعه بزرگ، عکسی به یادگار خواهند انداخت. ساخت این كاروانسرا به دوره شاه عباس اول صفوی بازمی گردد. طول حیاط کاروانسرا از شمال به جنوب 36 متر و عرض آن از شرق به غرب 31.5 متر است که اطراف آن را 24 حجره احاطه  كرده است.حجره ها با کمی اختلاف قرینه یکدیگرند. دو ایوان بزرگ در غرب و شرق رباط ساخته شده که با درگاه کوتاه و چند پله به دالان های چهار گانه  پشت مربوط می شود. سقف این ایوان طاق ضربی بزرگی است که تزئینات مربع شکل تودرتو دارد. البته برای بازدید از داخل محل باید با میراث فرهنگی استان هماهنگی کنید یا این که مثل ما خوش شانس باشید و هنگام بازدید، گروهی را ببینید که برای رصد آسمان در محل مستقر هستند. تعدادی جوان از انجمن آماتوری ستاره شناسی سمنان قرار بود از شب تا صبح آسمان پر از ستاره را با تلسکوپی که همراه دارند رصد کنند و همه از این اتفاق هیجان داشت و منتظربودند هرچه زودتر آخرین رمق های به جا مانده از خورشید، در مغرب ناپدید شود تا  دست به کار شوند.

کاروانسرای دیگری هم به رباط شاه عباسی  معروف است كه داخل شهر سمنان قرار دارد. این کاروانسرا که تاریخ ساخت آن به دوره صفویه بازمی گردد به فرم چهار پلانی ساخته شده است. حیاط کاروانسرا مستطیل شکل و به طول 32.30 متر و عرض 26.5 متر است.دو ضلع شمالی و جنوبی رباط دارای دو ایوان هم اندازه و مشابه با قوس جناغی است و در دو طرف هر ایوان شش ایوان کوچک با قوس های جناغی  قرار دارد  که به اندازه نیم متر از سطح حیاط بلندتر است.

سومین کاروانسرا که در منطقه سردسیر آهوان و در شرق سمنان واقع است، کاروانسرای شاه سلیمانی آهوان نام دارد. این کاروانسرا که در روستای آهوان، در 42  کیلومتری شرق سمنان واقع شده  در زمان  شاه سلیمان صفوی، برای استراحت زائران امام هشتم که  از سمنان و آهوان به مشهد مقدس، مشرف می شدند ساخته شد، اما به اشتباه کاروانسرای شاه عباسی نام گرفت.

با فاصله ای دورتر از سمنان سه کاروانسرای معروف دیگر نیز وجود دارند که شاید دیدن آنها برای گردشگران مسیر غرب به شرق ایران جالب توجه باشد.اول؛ كاروانسرای ده نمك كه در ارتفاع 1021 متری بنا شده و در مسیر راه قدیمی و تاریخی جاده سنگ فرش به طرف كاروانسرای كویری كاشان و خراسان بنا شده است. این كاروانسرا از نوع چهار ایوانی است و در قسمت جنوبـی آن تالاری به نام شاه نشین وجود دارد.

کاروانسرای دوم؛ قصر بهرام نام دارد و د ر ۱۵۴ کیلومتری جنوب تهران و بر سر راه جاد ه سنگی قد یمی و کاروانسرای کویری اصفهان، کاشان و گرمسار قرار د ارد. سومین كاروانسرا هم کاروانسرای عباس آباد در شرق شهرستان شاهرود و در کیلومتر ۱۳۵ جاده شاهرود به مشهد و در مرکز روستای عباس آباد واقع شده است.

قاعدتا اگر از دیدن کاروانسراها لذت ببرید حتما از دیدن قلعه های سمنان نیز هیجان زده خواهید شد؛ مثل قلعه سارو که در 10 کیلومتری شمال شرقی سمنان در نقطه ای کوهستانی به نام سارو واقع است یا قلعه های لاسجرد ، کوشمغان و پاچنار که در فاصله های نزدیکی از شهر سمنان قرار دارند.

 

سوغات

جالب است بدانید سمنان با توجه به جایگاهی که از آن یاد کردیم، سوغاتی های متنوعی جز کماج ، نان محلی و شیرمال ندارد. البته اگر مسافر استان سمنان باشید در فصل های مختلف و از شهرهای دیگر دست پر به شهر خودتان بازمی گردید.حتما می دانید پسته دامغان، گردوی شهمیرزاد، خربزه و انار گرمسار، دست بافت های دامغان و حلوای سیاه، حلوای کنجدی، انگور و زردآلوی شاهرود معروف و شناخته

شده هستند.

 

شهرهای اطراف

در استان سمنان باقی شهرها نیز به همین اندازه ظرفیت گردشگری و بازدید دارند؛ چه شهرهای تاریخی و بزرگ تری چون دامغان که در گذشته به صد دروازه شهرت داشت و دارای تپه معروف حصار، برج چهل دختران و.. است، چه شاهرود با آثاری چون: قلعه غول ها و گرمابه گلشن و چه شهرهای کوچک تری چون گرمسار ، بسطام ، مهدیشهر و شهمیرزاد و….به هر تقدیر اگر دیدنی های ایران برایتان جذاب است و اگر تا به حال سراغی از سمنان نگرفته بودید این روزها که هوا هنوز خیلی سرد نشده فرصت خوبی برای بازدید از این شهر كهن است.

 

بازار

با این كه بازارگردی در شهرها می تواند بسیار وقت گیر باشد، اما بسیاری از آداب و رسوم و ویژگی های مختلف فرهنگی یک منطقه را به صورت یک جا می توان در بازار دید .با این حال، بازدید از بازار شهر سمنان را به هیچ عنوان نباید از دست داد؛چرا که بازار این شهر علاوه بر داشتن ویژگی های مثبت و مشابه همه بازارهای مهم در دیگر نقاط ایران به واسطه قرار گرفتن چندین مکان و موقعیت دیدنی در آن، تبدیل به یک نقطه گردشگری شده است. همانطور که پیش تر به آن اشاره کردیم دو مسجد امام و جامع در بازار قرار دارند. علاوه بر این، دو تکیه مهم و قدیمی، یک حمام و یک امامزاده نیز در بازار سمنان قرار دارد که توسط خیابان امام به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم شده است.

ساخت بازار سمنان به دوره قاجار باز می گردد . این بازار بیش از یک و نیم کیلومتر وسعت دارد و به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. نکته قابل توجه در خصوص بازار سمنان تخریب ساختمان های دو طرف آن با هدف بازآفرینی محله تاریخی اسفنجان است. در دو طرف بازار راهروهایی وجود دارند که وقتی وارد آنها می شوید ناخواسته به چندصد سال قبل باز می گردید.بنابراین وقتی را برای بازدید از خانه های قدیمی این منطقه در نظر بگیرید.

صرف نظر از همه اینها دیدن گرمابه پهنه در دل بازار اتفاقی هیجان انگیز است .حتی اگر فقط برای دیدن این گرمابه قدیمی و موزه آن راهی سمنان شده باشید،ازاین كار پشیمان نخواهید شد. درون این گرمابه موزه ای وجود دارد که در آن از اسکلت یک زن با قدمت 4 هزار ساله نگهداری می شود.

گرمابه پهنه یا گرمابه حضرت یکی از بناهای تاریخی سمنان است که نزدیک به 600 سال از تاریخ بنای اولیه آن می گذرد. این حمام که حدود هزار متر مساحت دارد در طول تاریخ چندین بار بازسازی شده است. برای این حمام که در مسیر راهروهای بازار و در شمال غربی تکیه پهنه قرار دارد دو در ورودی مردانه و زنانه پیش بینی شده بود.این گرمابه که از چندین بخش مختلف تشکیل شده هم اکنون به موزه آثار تاریخی کشف شده در استان تبدیل شده است .مهم ترین این آثار، اسکلت کامل یک زن باردار است.این اسکلت که در تپه حصار دامغان کشف شده به شکل کاملا دست نخورده از محل حفاری به این مکان منتقل یافته است. در کنار این اسكلت اشیاء و لوازمی به چشم می خورند که در هنگام مرگ کنار متوفی قرار داشتند.  بعد از دیدن گرمابه پهنه همچنان در بازار باید ماند و از تکیه های پهنه و ناسار بازدید کرد.قدمت تکیه پهنه سمنان به دوره قاجار می رسد. این تکیه زیبا از جنوب شرق با راهروی باریک و مسقفی به مسجد امام و از شمال غربی به مسجد جامع و حمام پهنه از جنوب غربی به امام زاده یحیی (ع) و از سمت شرق به تیمچه حضرت راه دارد. در گذشته سقف تکیه پوشیده نبود، اما گویا در دوره پهلوی سقفی از کلاف های چوب و فلزی به صورت شیروانی برای تکیه تعبیه كردند.

تکیه در دو طبقه ساخته شده که طبقه اول آن را مغازه ها و حجره ها تشکیل می دهند. طبقه دوم که برای طبقه اشراف و بانوان ساخته شده به صورت ایوان است و در ایام محرم و تعزیه خوانی جهت تماشای مراسم از آن استفاده می کردند.

تکیه ناسار نیز از نظر شکل و ظاهر بسیار شبیه تکیه پهنه است جز آن که در چند سال اخیر در وسط آن حوضی بزرگ ساخته شده است.در طبقه پایین تکیه مغازه های چند صنف قرار دارند و طبقه بالای آن ایوان هایی برای تماشای مراسم تعزیه وجود دارد. در جبهه جنوبی تکیه ناسار یکی از بهترین و بزرگ ترین نمونه های آب انبار سمنان به نام آب انبار ناسار قرار دارد که با پله های متعدد و غلام گردش ها به محل برداشت آب منتهی می شود. سقف تکیه پوشیده است و یک شیروانی بزرگ و قرمز رنگ با پنجره های مشبک سبز روی آن ساخته شده است.

 

بادگیرها و خانه های قدیمی

از دیگر اماکن دیدنی شهر سمنان مانند شهرهایی چون کاشان، یزد و شیراز، خانه های معروفی هستند که البته با تغییرات زیادی در جریان مرمت و بازسازی مواجه شده اند. از جمله خانه های معروف سمنان خانه کلانتر است که در حال تبدیل به یک هتل است، خانه ابراهیم خان، خانه طاهری، خانه تدین، خانه ترابی، عمارت و باغ امیر سمنان، خانه حاج ناصر  از دیگر خانه های قدیمی این شهر هستند.

اغلب این خانه ها در نقاط مرکزی و بافت تاریخی شهر واقع شده اند و داشتن حیاطی با حوض، بیرونی و اندرونی، پنجره های چوبی و بادگیر وجه مشترك اکثر آنهاست. این خانه ها فاصله زیادی از هم ندارند. قاعدتا وقتی همین حوالی هستید دروازه ارگ سمنان را که دوره قاجار ساخته شده خواهید دید؛ دروازه ای که اغلب گردشگران با آن عکسی به یادگار می اندازند.

البته نقاط دیدنی سمنان هنوز تمام نشده است و تصور می کنم برای بازدید از همه نقاط داخل شهر نیازمند بیش از یک روز وقت باشید؛ نقاطی چون:    برج چهل دختران، ارگ علاء  ، دارالحکومه سمنان، آرامگاه شیخ علاء الدوله سمنانی، مقبره پیرنجم الدین، آرامگاه حکیم الهی، آرامگاه فانی، حمام نخست و…

البته که با کمی فاصله گرفتن از شهر، نقاط دیگری برای بازدید وجود دارد. ضمن این که شهرهای اطراف سمنان نیز هرکدام ویژگی های خاص خود را دارند. مگر می شود سمنان رفت و سراغی از طبیعت زیبای مهدیشهر و شهمیرزاد و کوچه باغ هایش نگرفت؟  یا مگر می شود تا سمنان رفت و سری به شور دره از زیباترین جاذبه های گردشگری شهرستان آرادان نزد؟ اگر از آن دسته افراد باشید که تاکنون سراغی از  سمنان نگرفته بودید، با خواندن این گزارش، احتمالا پیش خود خواهید گفت كه چرا تا به حال به این شهر نرفته ام؟! خوب است همین همین الان كلید واژه جاذبه های گردشگری سمنان را در اینترنت جست وجو کنید تا به این باور برسید که یک هفته هم برای دیدن همه دیدنی های سمنان کم  است.

 

اگر از دیدن کاروانسراها لذت ببرید حتما از دیدن قلعه های سمنان نیز هیجان زده خواهید شد؛ مثل قلعه سارو که در 10 کیلومتری شمال شرقی سمنان در نقطه ای کوهستانی به نام سارو واقع است یا قلعه های لاسجرد ، کوشمغان و پاچنار که در فاصله های نزدیکی از شهر سمنان قرار دارند.

دیدن گرمابه پهنه در دل بازار سمنان اتفاقی هیجان انگیز است . حتی اگر فقط برای دیدن این گرمابه قدیمی و موزه آن راهی سمنان شده باشید، از این كار پشیمان نخواهید شد. درون این گرمابه موزه ای وجود دارد که در آن از اسکلت یک زن با قدمت 4 هزار ساله نگهداری می شود.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *