سفر به شاهرود , تجربه ابر و سكوت

شیخ ابوالحسن خرقانی، عارف بلندآوازه شرق، اهل منطقه شاهرود از بخش خرقان، هزار سال پیش سر در خانقاهش نوشته: « هر که در این سرا درآید نانش دهید و از ایمانش مپرسید، چه آن  کس که به درگاه خدا به جان ارزد البته بر خوان ابوالحسن به نان ارزد.» حالا قرن هاست كه این عبارت ملکه ذهن مردم شاهرود شده و آنان را به میزبانانی فراموش نشدنی تبدیل کرده  است.  جغرافیای پهناور شاهرود كه مرزهای این شهرستان را از 17 استان کشور بزرگ تر کرده  است ، خطه ای وسیع از جنگل های هیرکانی تا مجاورت کویر مرکزی را شامل می شود.این منطقه از شمال به شهرستان های بجنورد،  گرگان، علی آباد، رامیان، مینودشت و آزادشهر در استان گلستان، از شرق به شهرستان  جاجرم در خراسان شمالی و سبزوار و بردسکن در استان خراسان رضوی می رسد. همچنین از غرب به شهرستان دامغان در استان سمنان و از جنوب به شهرستان های نائین در استان اصفهان و طبس در خراسان جنوبی محدود می شود. شاهرود به تنهایی ویژگی های جغرافیایی یک قاره را دارد. با این همه نه ترافیک دارد و نه هیاهویی. آرامشی باشکوه در کویر یا جنگل منتظر شماست. هر بخش از منطقه شاهرود كه بروید جای اقامت پیدا می کنید. در این خطه می توانید فاصله جنگل های ابرآلود و انبوه تا سکوت کویر بکر را یک روزه بگردید و با احساس خوبی ناشی از آشنایی با مردمی مهربان و متین به خانه برگردید. اگر از آنها آدرسی بپرسید، باید مطمئن شوند كه آن را دریافته اید و لازم باشد همراهی تان می کنند.

 

در یك نگاه

روزگاران دور جاده ابریشم از این منطقه عبور می کرد. در جای جای این سرزمین آثار متعدد تاریخی از جمله؛ کاخ ها، عمارت ها، قلعه ها، کاروانسراها، آب انبارها، برج و باروها به چشم می آیند که خود، مبین خو گرفتن مردم منطقه با مسافران است.

در شاهرود گویش رایجی وجود دارد كه به شاهرودی معروف است. این شهرستان زادگاه نام آوران بزرگی بوده  است. ابن یمین فریومدی، فروغی بسطامی، یغمای جندقی، ذوقی بسطامی و عارفان و دانشمندانی چون بایزید بسطامی و شیخ ابوالحسن خرقانی  اهالی شاهرود بوده اند. اسناد موجود نشان می دهد تاریخ زندگی در این منطقه به دوره نوسنگی و هزاره پنجم پیش از میلاد می رسد.این شهر که هم کوه دارد هم کویر و هم جنگل ، تنها حدود دو ساعت با دریا و سه ساعت با مشهد فاصله دارد.شاهرود كه بزرگ ترین پناهگاه های حیات وحش و مناطق حفاظت شده را در خود جای داده به قاره کوچک و سرزمین پنج اقلیم مشهور است.شاهرود در فصل پاییز زیباتر از همیشه است.

 

آغاز سفر

شاهرود فرودگاه، راه آهن و جاده های متعددی دارد و فاصله اش تا تهران حدود 400 کیلومتر است.

از جنوب شرق تهران، بزرگراه بسیج به جاده امام رضا(ع) وارد می شویم و بین راه به گرمسار، آرادان و سمنان می رسیم که هر کدام جاذبه های گردشگری بسیاری دارند . می توانید حدود 130 کیلومتر از سمنان ادامه دهید و دامغان را هم در سفری با توقف حداقل 3-2 روزه ببینید. نزدیک به 70 کیلومتر كه از دامغان بگذرید چنارهای شاهرود از دور خوش آمد می گویند. راه دیگر تهران به شاهرود، کوتاه تر اما کوهستانی و پرپیچ و خم است. از شرق و شمال شرق ، تهرانپارس یا بزرگراه بابایی وارد جاده شمال شده و در انتهای بومهن –جاده قدیم- وارد جاده فیروزکوه به ساری می شوید. بعد از ورود به شهر فیروزکوه تابلویی از سمت راست جاده مسیر سمنان را نشان تان می دهد. پس از 65 کیلومتر راندن در دامنه های البرز به دشت و شهر سمنان می رسید و از آنجا حدود 200 کیلومتر تا شاهرود راه باقی مانده است. بین راه از کنار دامغان می گذرید و با طی70 کیلومتر دیگر به شهر شاهرود و دیدنی های فراوانش می رسید. شاهرود زیباترین شهر استان سمنان است. خیابان های شهر پر از درختان تنومند چنار است.

 

پارک آبشار در شمال شهر مکانی مناسب برای استراحت مسافران است.اینجا فضایی مفرح با امکانات مناسب کمپ-سرویس بهداشتی و فضای چادر- در اختیار مسافران می گذارد. شاهرود شهر بسیار تمیزی است که جز برگ های خزان زده چنارها زباله دیگری در آن نمی یابید. از انواع دیگر آلودگی؛ صوتی، نوری و هوا هم در آن خبری نیست. موزه شاهرود که پیش تر بلدیه و فرمانداری شهر بود هم اکنون در کنار ساختمان شهرداری در خیابان فردوسی قرار دارد. این بنای 450 متری از دو بخش مردم شناسی و باستان شناسی تشکیل شده است.

بازار شاهرود در مرکز حد فاصل میدان امام خمینی و فلکه قرار گرفته و جهت آن شرقی – غربی است و قدمت احداث آن  به دوره قاجار می رسد . در بدنه بازار بناهایی چون کاروانسرا، بارانداز، مسجد و گرمابه تعبیه شده است. بازار شاهرود از دو راسته اصلی به نام«راسته بازار» و «بازار انارکی ها» تشکیل شده و پنج ورودی اصلی دارد. معماری این بازار الهام گرفته از معماری کویر با طاق های ضربی شکل و دارای بیش از ۲۵۰ باب مغازه است. شالوده اصلی بازار، خشت خام و پوشش گنبدها از خشت و آجر است که با چهار فرم مختلف دیده می شود. در کنار آن بناهای تاریخی دیگری مانند؛ مسجد شیخ علی اکبر، آب انبار مدرسه قلعه، مسجد آقا و تکیه بازار قرار گرفته است.

خانه یغمایی ها را استاد مهدی حیدریان یزدی بیش از 90 سال پیش ساخته و تنها خانه شهر شاهرود است که بادگیر دارد. پل سر چشمه جنب میدان امام رضا (ع) در مسیر شاهرود – مشهد هم نزدیک به 100سال پیش روی رودخانه شاهرود ساخته شده  است.

 

مهد عرفان

شهر شاهرود را به سوی شمال که ترک کنید با طی کمتر از شش کیلومتر به شهر تاریخی و پرآوازه بسطام می رسید. در قرن های متمادی این منطقه یكی از سرزمین های مهم و راه ارتباطی شرق و غرب بود و موقعیت و اهمیت سوق الجیشی بسیاری داشت. بسطام دردوره سلجوقی بیشتر مورد توجه قرار گرفت و در دوره ایلخانیان از زمان غازان خان به بعد، رونقی تازه یافت. مجموعه های تاریخی–مذهبی آن مانند بقعه امامزاده محمد (ع)، مسجد بایزید همراه با مناره آن، ایوان الجایتو، گنبد و ایوان غازان خان؛ نشانگر اهمیت بسطام در زمان های گذشته است. این مجموعه وسیع، آثاری از دوران سلجوقی به بعد را شامل می شود و در کنار آن مرقد و خانقاه متعلق به «ابویزید طیفور بن عیسی بن سروشان بسطامی» ملقب به «سلطان العارفین » و از عرفای نامی و مشهور ایران در قرن سوم هجری قمری جای گرفته  است. مرقد چیزی جز یک قبر ساده در گوشه جنوبی و در کنار گنبد و ایوان غازان خان نیست. در این مجموعه می توانید خانقاه بایزید، رواق صفوی، منار بسطام، مسجد بایزید بسطامی، مسجد بسطام، امامزاده محمد، برج کاشانه، گنبد غازان خان و مدرسه شاهرخیه را ببینید. هر روز صبح تا شب گردشگران زیادی وارد این مجموعه می شوند و اغلب پس از تماشا و مطالعه دقایق یا ساعتی به مراقبه می پردازند و برای ادامه سفر جانی تازه می یابند. هوای امامزاده و فضای عرفانی خطه بسطام هر انسانی را به خلوت و تعمق تشویق می کند.

در قسمت جنوب شرقی مسجد جامع شهر بسطام برجی بلند وجود دارد که کاشانه نام دارد. ارتفاع این برج از داخل 24 و از بیرون 20 متر است. شکل خارجی آن کثیرالاضلاع و منظم سی ضلعی است. در بالای برج دو حاشیه از آجرهای بزرگ وجود دارد که روی آن مطالبی نوشته شده است. در ضلع جنوب غربی این برج روی یک آجر کلمۀ بسم الله الرحمن الرحیم با خط ثلث بسیار زیبایی دیده می شود. اهالی محلی می گویند؛ این برج پیش از اسلام آتشکدۀ زرتشتیان بوده  است. بعضی از شرق شناسان از جمله گدار بر این باورند که این بنا از آثار غازان خان مغول است و اسم اصلی آن غازانه بوده و به مرور زمان و بدون توجه به اصل آن کاشانه نام نهاده شده است.

 

خوشا بسطام و شرح بی مثالش

هر ساعتی وارد بسطام شوید کنار آب گوارای قنات، سکوهایی می بینید كه برای توقف و استراحت تعبیه شده و اجاق های بزرگ ایستاده برای استفاده مسافران. دورتادور بسطام را باغ های زردآلو احاطه کرده و مزارع اطراف شان چشم اندازهای وسیع دارند. از بسطام به شمال که ادامه دهیم هر چند کیلومتر تابلوی سبزرنگی ادامه مسیر تا روستایی را نشان می دهد. جنگل  ابر از داخل شهر بسطام دیده  می شود و ابرها می آیند و می روند و گویا گنجینه ای رنگین را می پوشانند و نشان می دهند. جاده ای از شمال شهر به سوی این جادوی رنگی می رود. نزدیک به 30 کیلومتر در شمال – جاده آزادشهر در استان گلستان – برانید به بخش خرقان می رسید و روستای رنگین نوخرقان در سوی چپ جاده در دامن کوه لمیده  است. وارد جاده روستا می شوید و به باغ ها می رسید. مقبره شیخ ابوالحسن خرقانی کنار آب روانی قرار گرفته  است؛ فضایی پردرخت و مفرح. محراب زیبای این بنا که متعلق به دوره ایلخانی است، از جمله مهم ترین بخش های آن است. مسافران زیادی به اینجا می آیند و ساعت یا شبی بیتوته می کنند. از خرقان بیرون بزنید و همان جاده را ادامه دهید.

 

آسمان در زمین!

جنگل ابر كه یکى از دست  نخورده ترین جنگل هاى ایران است، بیش از 40 کیلومتر در شمال شرق با بسطام فاصله دارد. پیش از جنگل به روستای ابر وارد شوید و خریدهای تان را انجام دهید و با متانت و مهمان نوازی خوب شان آشنا شوید. جنگل ابر با 35 هزار هکتار وسعت در ادامه جنگل های سرسبز شمال کشور و تقریبا مرز استان سمنان و استان گلستان است. جایى که از ضخامت کوه هاى البرز کاسته مى شود و ابرهاى گرفتار در پشت این دیواره از لابه لاى دره ها به سمت جنوب سرازیر مى شوند.به همین خاطر تقریبا از بعدازظهر تا نیمه هاى شب گویی جنگل روى ابرها سوار شده است. این اتفاق منطقه ابر را دگرگون کرده و آب و هوایى متفاوت به آن بخشیده  است. در قسمت هاى جنوبى جنگل که ورودی آن به حساب می آید، پوشش گیاهى تنک دیده مى شود. در عمق جنگل، تپه هاى پرشیبی وجود دارد که سراسر پوشیده از درختان بلند است. مشهورترین درخت منطقه اورس است؛درختى با ریشه هاى بلند که روى زمین مى خزد.

در جنگل ابر گویی آسمان به زمین آمده  است.در اینجا راه  رفتن روی ابرها رویایی است دست یافتنی. مجاورت دو ناحیه كم فشار و پرفشار (دشت گرگان و منطقه ابر) باعث شده ابرها چنان دیواری بسازند كه وقتی نور بر آنها می افتد سایه    تان را مقابل  خود ببینید. گویی ابرها به جوش آمده اند. پیشتر كه می روید درخت ها نمایان می شوند و هر کدام مانند تابلویی نقاشی شده از پاییز برابرتان قرار می گیرند. آنچه زیاد است چنار است و بلوط و در صورت پیاده شدن از ابر می توان اورس را هم دید؛ درخت خاص این منطقه كه مثل ابر روی زمین می خزد. فضای این جنگل را نمی شود گفت مه آلود. ابر گرداگردت را می پوشاند. خنكی و طراوت و بوی خوشی همراه ابر، شبنم وار روی صورت می نشیند.

 

باغ دلگشا

در مسیر شاهرود به بسطام کمتر از دو کیلومتر راهی آسفالته در سمت چپ دیده می شود که مسیر روستای مجن است. پس از طی 31 کیلومتر در این مسیر به روستای مجن می رسید. اگر شهر بسطام را به سوی شمال غرب ادامه دهیم به شهر مجن می رسیم. مجن در منطقه کوهستانی، شهری بن بست است و تنها جاده ای آسفالت راه ارتباطی  است که مجن را به شاهرود و بسطام می رساند. وجود آثار سفالی و قلعه هایی در اطراف شهر مجن و همچنین درختان کهنسال اورس که در منطقه به نام سور مشهور هستند، نشانگر قدمت تاریخی این منطقه است. آنچه مجن را از نظر گردشگری ممتاز ساخته، سبک معماری و طبیعت زیبای آن است. در این شهر خانه ها گرداگرد تپه ای در دامنه کوه و میان دو رودخانه «پی حصار» و «پیش ده» که از کوه های اطراف سرچشمه می گیرند، بنا شده اند.  از روستا تا آبشار 12.5 کیلومتر راه است که 10 کیلومتر آن خاکی است، ولی جاده خاکی خوبی است و انواع وسایل نقلیه می توانند از آن گذر كنند. در انتهای این جاده خاکی به پارکینگ آبشار که در کنار آبشار واقع شده می رسید. وارد طبیعت كوهستانی منطقه می شوید و از دل صخره ای عظیم طنین آبشار مجن را می شنوید. برای دیدن آبشار مجبورید وارد آبی سرد و زلال شوید و با حدود 20 متر پیاده روی در آن از فضایی زیبا و هیجان آور لذت ببرید. این آبشار زیبا و باصفا، یکی از جلوه های طبیعی شهر مجن است. این آبشار در زمستان نیز بسیار دیدنی است ودسته های پر تعداد کبک شما را تا دهانه آبشار همراهی می کنند. از روستا تا ابتدای آبشار، درختان بلند سپیدار، باغ ها و كشتزارهای سرسبز و کلبه های کاهگلی جلب نظر می کنند.  رود زیبای مجن، رودی فصلی به طول ۲۵ کیلومتر است که پس از آمیختن با ریزابه های زیادی در مسیر شرقی حرکت کرده و به رودخانه تاش می پیوندد .به راستی این طبیعت سرسبز و رودخانه های جاری، مجن را به باغی دلگشا در حاشیه کویر مبدل ساخته است.

 

از کوه تا شوره زار

جنگل اولنگ در فاصله 85 کیلومتری شمال شاهرود واقع شده است. در سال های دور جنگل نشینان منطقه «جوزچال» از توابع بخش «رامیان» از این جنگل برای تامین سوخت مورد نیاز خود و چرای احشام شان استفاده می کردند. مهم ترین چشم انداز منطقه وجود جنگل هایی با ترکیب درختان جنگلی متفاوت و متنوع است. جنگل های مرتفع و امکان دسترسی آسان به محیط جنگل، تنوع جانوری و نیز تنوع گونه های درختی جنگلی از جذابیت های مهم گردشگری این منطقه به شمار می رود.

شهر شاهرود یا بسطام را اگر به سوی شمال  پیش برویم بعد از 8 کیلومتر به روستای کوهستانی نُکارمَن می رسید. در غرب، روستای تاش قرار دارد و در جنوب این قله روستای سیاه مرزکوه. از این روستای کوهستانی می توان راهی کوه بزرگ شاهوار شد. البته این قله در این فصل با بیش از 4 هزار متر ارتفاع پوشیده از برف است و مسیر کوهنوردی حرفه ای است. قله به صورت مخروط عظیم خوابیده و مسطحی نمایان است و فقط از طریق خط الرأس شمال شرقی به سایر ارتفاعات البرز شرقی می پیوندد. این کوه بلندترین و آخرین ارتفاع شرق البرز به حساب می آید. در دامنه های کوه چند معدن زغال سنگ وجود دارد . شاهوار سرچشمه رودهای تاش، سیاه مرزکوه، آب اوستاش، نکارمن و نیمه جنگلی است که بیشتر آنها به دشت کویر محسوب می شود.

از شاهرود 2 مسیر شما را به منطقه طرود در همسایگی کویر مرکزی می رساند. مسیر مستقیم طرود از جنوب شرق شاهرود آغاز می شود و 132 کیلومتر جاده آسفالت است؛ و دیگری مسیری که شرق شاهرود را به میامی و بیارجمند می رساند. پس از 73 کیلومتر رانندگی در دشت جلگه ای، باغ های میامی خودنمایی می کند. پس از گذر از میامی تابلوی سبزرنگ سمت چپ جاده بیارجمند در جنوب را نشان می دهد.

بخش بیارجمند در منطقه کویری دو دهستان به نام های خارتوران (به مرکزیت زمان آباد) و بیارجمند (به مرکزیت خانخودی ) دارد. خانخودی و زمان آباد از طریق راه های فرعی با بیارجمند ارتباط دارند. شهر دارای مسجد جامع (متعلق به دوره افشاریه ) و چند زیارتگاه از جمله «پیر بریانه» و «پیر آهوان» است. جشن سَدة مردم بیارجمند از مهمترین جشن های محلی منطقه است که 55 روز مانده به آخر سال برگزار می شود. اهالی معتقدند که با شروع گرما، مقدمات سبز شدن گیاهان به ویژه گندم فراهم می شود و لذا در این روز در محله های شهر با بوته های بیابانی آتش می افروزند. این شهر در جنوب میامی و غرب بخش های داورزن و رودآب شهرستان سبزوار و بخش انابد در شهرستان برداسکن می رسد. تلخاب از چشمه های مشهور بیارجمند با آب شور است. آبیاری زمین های زراعی با چندین رشته قنات و چاه های عمیق و نیمه عمیق انجام می شود و بیشتر آبادی های آن کشتزارهای موقت دارد. نواحی شمالی و دامنه های آن مراتعِ دام هاست .در واقع این منطقه قشلاق دامداران سنگسری به شمار می رود. دهستان خارتوران در شمال بیارجمند قشلاق طایفه سنگسری و کردهای قوچانی و گله داران تُرشیزی است. شترداری در برخی نواحی بیارجمند رایج است. صنایع دستی اهالی بیارجمند عبارت هستند از: قالی، قالیچه، پشتی، گلیم و نمد. فرش های بیارجمند با طرح های سبزواری، کاشی، بلوچی و تنگی و نقش های گلریز، جقه ای و چهارخانه مشهور است.

 

مرواریدی در کویر

دق بیارجمند (شوره زار) در جنوب شرقی شهر بیارجمند در شمال آبادی دره دایی قرار دارد. از بیارجمند به سمت چپ، تابلوی چاه باقر، مسیر طرود را نشان می دهد. دشت پایان می گیرد و حاشیه بیابان های کویری در قاب نگاه جا خوش می کند. طرود در جنوب غربی بیارجمند قرار دارد . در مسیر آرامگاه پیر مردان مکانی برای توقف و نفس تازه کردن وجود دارد. در مسیر آسفالت بااحتیاط برانید؛ چرا که گله های شتری که دوسوی جاده در بیابان رها می بینید گاه از میان جاده می گذرند. تا افق بیابان است و هر از گاهی گله های شتر تا بافت قدیم طرود -که در زلزله از بین رفته- خودنمایی می کنند. اطراف طرود را رمل های کویری دربر گرفته  و جا به جا تل های ماسه ای دیده می شود که توسط جنگل های تاق مهار شده اند. از هر دوسو که مسیر طرود را پیش بگیرید به هم می رسد و جاده آسفالته با پستی و بلندی های کویری مدام چشم اندازهای متنوعی پیش چشم های تان می گذارد؛ از ارتفاعات رنگین که بر اثر تغییرات زمین شناختی پدید آمده اند تا رمل های سرگردان کویر مرکزی. بین راه امکانات اقامتی، بهداشتی، درمانی و رستوران و کبابی قرار دارد تا بی دردسر به بزرگ ترین نخلستان های شمال شرق کشور برسید. طرود از روزگاران دور در مسیر جاده ابریشم قرار داشته و مروارید کویر لقب گرفته بود. پس از چاه باقر به چاه جم می رسید و در مسیر در غرب دریاچه نمک حاج علیقلی قرار دارد.

در طرود علاوه بر سکوت کویری، سرسبزی بزرگ ترین نخلستان شمال شرق كشور را هم شاهد هستید و می توانید برای گشت و گذار از روستاییان شتر برای سواری بخواهید. در این بخش از سفر شاهرود می توانید به تماشای روستاهای ابکاره، امامزاده پیرمردان، باغدوست، بن آب، پرمگسو، تنوره، توتو و توت بنه با اشکال و ویژگی های عجیب شان بروید. در کلوت های اطراف طرود حفره هایی دستکند نشان از زندگی در هزاران سال پیش دارد. این منطقه در مجاورت کویر مرکزی ایران و غرب منطقه خارتوران که دومین زیست کره به حساب می آید، واقع شده است. کویرگردهای داخلی و خارجی به طرود می آیند تا بزرگ ترین پناهگاه حیات وحش بعد از پارک ملی نایبند را ببینند.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *