سیستان و بلوچستان , سرزمین مهربان تمدن

می خواهیم به دورترین و پهناورترین استان ایران برویم. جایی که یكی از شهرهای كهن دنیا با برنامه ریزی شهری ساخته  شد. همچنین آسیاب های بادی با بیش از 2800 سال قدمت و قلعه رستم دستان ( پهلوان پیل تن ایران) تا کوه خواجه غلتان (مقبره برادر دانیال نبی) و شهر هخامنشی دهانه غلامان منتظر دیده  شدن هستند تا تمدنی کهن و ریشه دار را در برابر شما به تصویر بكشند. برای سفر به استان سیستان و بلوچستان در جنوب  شرق کشور باید برنامه ریزی کرد. این خطه از خاک ایران، آنقدر جاذبه های متنوع تاریخی و طبیعی دارد که اگر 10 روز هم فرصت گشت و گذار داشته باشید نمی توانید همه آنها را ببینید.

 

چگونه برویم؟

استان سیستان و بلوچستان در شرق دشت بزرگ لوت قرار گرفته و از راه های کویری از سوی کرمان از مسیر بم به ایرانشهر و همچنین از خراسان جنوبی مسیر نهبندان به زاهدان، می توان با خودرو سواری وارد استان شد، اما به دلیل فاصله زیاد این منطقه تا پایتخت ( نزدیک به 1500 کیلومتر) پیشنهاد ما برای رسیدن به زاهدان خطوط سفری هوایی و ریلی است. اگر بخواهید با خودروی خودتان در جاده های زیبا و شگفت انگیز و البته مخاطره آمیز برانید، بهتر است آن را با قطار تا زاهدان حمل کنید و برای این کار سه  ساعت قبل از حرکت، باید خودرو را به ایستگاه راه آهن تحویل دهید و پس از رسیدن به مقصد با آن راهی جاده های کویری سیستان شوید. در این سفر علاوه بر قدیمی ترین شهر کشف  شده جهان، آثار تمدن پیش از هخامنشیان را می بینید.

مسیر زاهدان به زابل را در بزرگراه پیش می گیریم و بعد از خروج از محدوده شهر زاهدان، جاده دوبانده می شود که رانندگی در آن احتیاط زیادی می طلبد. گله های رهای شترها در بیابان، قابی  آرام و صبور، پیش رو می گذارد. حدود 50 کیلومتر پس از زاهدان به سه راهی «حرمک» می رسیم که دیدن تلگرافخانه حرمک از دوره پهلوی اول بهانه خوبی برای اندکی توقف است. 24 کیلومتر که مسیر را ادامه دهیم به دوراهی دشتک می رسیم. در اینجا علاوه بر پمپ بنزین، مجتمع خدماتی پذیرایی برای استراحت و توقف مسافران بنا شده  است. مسیر زابل را 20 کیلومتر دیگر ادامه می دهیم تا کنار رود شیله به جنگل شیله می رسیم که جنوب پناهگاه حیات وحش هامون و شرق رودخانه شیله قرار دارد. بیشتر درخت های گز در گودخانه چشم می نشیند. البته گونه های گیاهی دیگری مانند تاغ و گیاهان و درختچه های کویری دیگر نیز در این جنگل دیده می شود. چرخه اکوسیستم جانوری این جنگل با انواع مارمولک و مار تا گربه وحشی و عقاب صحرایی و خرگوش و روباه برقرار مانده  و از این رو منطقه حفاظت  شده جنگلی به حساب می آید.

حدود 25 کیلومتر دیگر را زیر چرخ خودروها در می کنیم تا به روستای تاسوکی و قلعه های رام و  رامرود می رسیم. از اینجا در جهت شرق که کمتر از 10 کیلومتر با مرز افغانستان فاصله دارد قلعه ها و بناهای مخروبه زیادی به چشم می آید. شنزارهای وسیع تا افق گسترده است. مجموعه قلعه های روم ورامرود مربوط به دوران های تاریخی پس از اسلام است. این قلعه در سه کیلومتری غرب جاده اصلی زاهدان به زابل قرار دارد. علاوه بر پیاده روی می توانید این مسیر را شترسواری کنید. در تاسوکی علاوه بر خاک و شنزار کویر، گوش ماهی بسیار دیده می شود که گویا بادهای 120 روزه مشهور سیستان از هامون هیرمند به این منطقه شرقی آورده  است. این بادها از شمال غرب به جنوب شرقی سیستان در حرکت هستند. آثار زندگی مردمان در این قلعه ها از دوران باستان تا سده های پس از اسلام مشهود است. وجود سفال های دوره ایلخانی و تیموری و چینی های آبی، سفید و ظروف زرین فام دوره صفوی، نشان از آبادی این منطقه تا اواخر همان دوران را دارد.

 

پنج هزار سال پیش در نخستین شهر متمدن دنیا، مردمی زندگی می کردند که علاوه بر کشاورزی و دامداری، صنعتگران و هنرمندان قابلی بودند. در این شهر زن جوان قدبلند دورگه ای با چشمان عجیب و نافذش نیروهای مرموزی داشت و با خیره  شدن به افراد آینده  شان را پیش بینی می کرد. خیلی از مردم کوچه و بازار آن روزگار نمی دانستند چشم چپ آن زن مصنوعی  است. پزشکان این شهر پیشرفت های علمی چشمگیری داشتند. بعدها این شهر متمدن در آتش سوخت و زیر تل خاکستر مدفون شد. قرن ها و هزاره ها گذشتند. جنگل ها و بیشه ها سوخت و خشکید و بیابان شد. زمان درازی گذشت تا دوباره آن زن دورگه جوان پیدا شد و مُهر سکوت شهر سوخته را شکست.

 

 

شهر سوخته؛ یادگار كهن

در روزگاران دور که بشر تازه یک جا نشین شده بود، شهری در سیستان بنا شد که باستان شناسان می گویند: «به لحاظ بافت شهری، جمعیت، برنامه ریزی شهری و توسعه نخستین شهر جهان بود.» شهر سوخته و تمدن هوشمند و خلاق آن با بیش از پنج  هزار سال قدمت، به عنوان بزرگ ترین استقرار شهرنشینی در شرق فلات ایران، نمونه ای ممتاز و حکایت گر واقعی علم، صنعت و فرهنگ گذشته های دور این مرز و بوم است. شهر سوخته در ۵۶ کیلومتری جنوب زابل در حاشیه جاده زاهدان- زابل واقع شده و تابلوی این سایت هر مسافری را تشویق به توقف می کند. این شهر در ۳۲۰۰ سال قبل از میلاد پایه گذاری شد و مردم این شهر طی 1800 سال سکونت، چهار دوره زیستی را از سر گذراندند. این شهر که نزدیک تالاب هامون واقع شده، توسط مهاجرانی كه از چهار سو به  آن مهاجرت كرده اند، بنا شده و به دلیل آتش سوزی در دو دوره زمانی بین سال های 3200 تا 2750 قبل از میلاد «شهر سوخته» نامیده می شود. وجود نظام آب رسانی، تخلیه فاضلاب، دانش پزشکی پیشرفته و صدها عامل دیگر در این شهر نشان دهنده پیشرفت عجیب علم و هنر در آن روزگار است.

شهر سوخته از نادرترین شهرهای باستانی است که در آن، زنان عهده دار امور مالی خانواده بودند. در جریان حفاری ها نمونه های جالب و بدیعی از زیورآلات، انواع سفالینه ها، ظروف سنگی، معرق کاری، انواع پارچه و حصیر به دست آمد که معرف وجود انواع صنعت، به ویژه صنعت پارچه بافی در آنجاست. در این سایت تاریخی، راهنماهای میراث فرهنگی از کشفیات دانشمندان در این شهر می گویند . در اینجا تنها به چند نمونه از نخستین های جهان در این شهر، اشاره می کنیم. در این شهر یك چشم مصنوعی متعلق به 4800 سال پیش كشف شد که متعلق به زنی 25 تا 30 ساله بوده  است. این چشم در چشم چپ او کار گذاشته شده و با وجود گذشت بیش از 4500 سال از ساخته شدنش هنوز سالم است. به نظر می رسد جنس این چشم مصنوعی از قیر طبیعی مخلوط با نوعی چربی جانوری باشد. روی این چشم مصنوعی ریزترین مویرگ های داخل چشم توسط مفتول  های طلایی به قطر كمتر از نیم میلی متر طراحی شده  بود  كه سال ها برای زن بلندقامت دورگه، نقش چشمی سحرآمیز و جذاب  داشت. کهن ترین جراحی مغز در شهر سوخته نیز نشانه ای دیگر از پیشرفت علوم پزشکی آن دوران در ایران دارد. جمجمه ای از دختر 12 یا 13 ساله در 4800 سال پیش، کشف شده که پزشکان برای درمان بیماری هیدروسفالی (جمع شدن مایع در جمجمه) بخشی از استخوان جمجمه او را برداشته و جراحی کردند. دختر، مدت ها بعد از این عمل زنده ماند.

پیدا شدن خط کشی  10 سانتی متری با دقت نیم میلی متر از جنس آبنوس نشان دهنده پیشرفت زیاد علوم ریاضی در پنج  هزار سال پیش است. کهن ترین تخته  نرد جهان 20 خانه بازی و 60 مهره دارد که در شهر سوخته پیدا شده و بسیار قدیمی تر از تخته  نردی است که در گورستان سلطنتی «اور» در بین النهرین پیدا شده  بود. این تخته نرد از چوب آبنوس و به شکل مستطیل است. مهره های این تخته نرد در یک ظرف سفالی قرار داشته و از سنگ های رایج در شهر سوخته؛ لاجورد، عقیق و فیروزه است.

قدیمی ترین تصویر متحرک(انیمیشن) جهان نیز در شهر سوخته کشف شده که روی جامی پنج  هزار ساله نقاشی شده  است. این تصویر، نقش بزی است که روی درخت می جهد تا سرشاخه هایش را بخورد. این نقش با پنج حرکت نمایش داده شده  و تکراری هدفمند دارد. باستان شناسان با نزدیک كردن این تصاویر به یكدیگر موفق شدند نمونه ای از یك تصویر متحرك در قالب یك فیلم 20 ثانیه ای به دست آورند. ارتفاع این جام 10 سانتیمتر است و روی یك پایه استوار شده و همه اینها را می توانید در موزه شهر سوخته ببینید و شگفت زده شوید.

از میان هزاران شی ء یافت شده در این شهر، می توان از سفالی با امضای سفالگر روی آن، چکش، شهرک های مسکونی ، بذر خربزه، حبوبات، ماهی خشک کرده، برنج، زیره، کوره های سفالگری، کوره های ذوب فلزات، دگمه، تبر، بند کفش، قلاب، شانه سر، آینه، طناب، سبد، گل مو، قاب های چوبی، کفش، کمربند و… نام برد.  پس از دیدار از این همه دانش، بیرون از محوطه موزه می توان به دیدار آسبادها رفت. این آسیاب های بادی در منطقه گردشگری «حوض دار» نزدیک شهر سوخته (حدود هفت کیلومتر) قرار گرفته اند. با یک کویرنوردی سبک، می توانید نمادی از تمدن در ۲۸۰۰ سال قبل را مشاهده کنید. گرچه در سیستان هرجا پا می گذارید به وضوح در می یابید كه تمدنی کهن زیر پای تان مدفون است. گویا طوفان های شن، زلزله و آتش سوزی، مدام تمدن های بشری را سوزانده و مدفون کرده و دوباره مردمانی جدید، تمدنی تازه بنا کرده اند.

 

 

 

رام کنندگان بادهای وحشی

برخی از پژوهشگران داخلی و خارجی معتقدند؛ مردمان این منطقه نخستین انسان هایی بودند که باد را مهار کرده و از آن به عنوان محرک سنگ و چرخ چاه بهره   گرفتند. از آنجا که منطقه سیستان انبار غله ایران بوده، این آسبادها در گذشته و چند هزار سال پیش ساخته شده اند. ایرانیان از 2800 سال پیش این سازه ها را بنا و از نیروی باد 120 روزه سیستان انرژی آن را تامین می كردند. حدود ۱۰۰ سال پیش، اختراع آسبادهای سیستان برای مردم جهان شناخته  شد و رمز و راز ساخت آن ها از راه افغانستان، چین، هند، اسپانیا، فرانسه و پرتغال به دیگر مردم دنیا رسید. سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری دو مورد از این آسبادها را مرمت و بازسازی كرده است. یکی از این آسبادها به عنوان موزه باد راه اندازی شده که می توانید آن را تماشا کنید. آسبادهای سیستان به شکل عمودی و افقی و از نظر اندازه در مقیاس های کوچک و بزرگ هستند. این تفاوت در اندازه ها با توجه به سطح درآمد مردم آن زمان بوده است.  همچنین یك مجموعه پژوهشی، اداری و رفاهی در مقابل شهر سوخته قرار دارد.این مجموعه بخش های مختلفی از جمله اداری و کتابخانه، بخش پژوهشی، موزه، سالن آمفی تئاتر، سالن پذیرایی، سرویس بهداشتی، بیش از 20 آلاچیق برای استراحت گردشگران، پارکینگ عمومی و مسقف،  فضای سبز ، پارک بازی و لوازم ورزشی را در خود جای داده که می تواند نیم روز یا یک روز مفرح و شگفت انگیز برای تان رقم بزند.

قدیمی ترین شهر جهان را به سوی زابل ترک می کنیم. در جاده های این استان، گاهی کوه هایی کم ارتفاع به چشم می آیند که سیاه رنگ اند. تازیانه های آفتاب سرزمین نیمروز، سنگ ها را هم سیاه می کند. هنوز چهار کیلومتر از پمپ بنزین «لوتک»  فاصله نگرفته ایم که قلعه هایی در دو سوی جاده وادار به توقف مان می کند. هر گوشه از این سرزمین، تمدنی باستانی را به رخ می کشد. سمت چپ جاده قلعه سام ( پدربزرگ رستم) و سمت راست تابلوی روستای سَکوِه یا سه کوهه (Sakveh) نشانگر مسیر قلعه تاریخی این روستاست. حدود 4 کیلومتر می رانیم تا به قلعه سه کوهه می رسیم. این منطقه نزدیک مرز افغانستان است و از سویی در این دشت پهناور روی بلندی ایستاده که در دوران های مختلف تاریخی به ویژه زمان افشاریان و قاجاری موقعیت استراتژی درخوری داشته است.

پس از دیدن قلعه سکوه حدود نیم ساعت رانندگی ما را به ورودی شهر زابل می رساند. بسیاری از پیشانی نوشت های مغازه ها نام نیمروز را نگاشته كه یادآور نام قدیم سیستان است. این شهر هتل و مهمانسراهای زیادی برای اقامت گردشگران دارد که پیشنهاد می کنیم ابتدا اتاق خود را دیده و بعد آن را اجاره کنید. در شهر زابل می توانید موزه این شهر را ببینید یا ساختمان گمرک را که حدود 100 سال پیش انگلیسی ها ساختند. بازار شهر یکی دیگر از جاذبه های زابل است. مناطق طبیعی و تاریخی این شهر در دو سوی جنوب  شرق و جنوب  غرب قرار گرفته اند که هر کدام قلعه ها و تمدن های قدیمی و رازهای خود را دارند.

 

قلعه نو؛ نگین سبز زابل

زابل را به سوی زهک در جنوب  شرق و مجاورت مرز افغانستان ترک می کنیم و 25 کیلومتر پیش می رویم. در سیستان روزها کوتاه تر است و باید بشتابیم تا بتوانیم جاذبه های جالب این بخش از کشورمان را ببینیم. وارد این جاده که می شوید، آب و هوا نیز تغییر می کند. بعد از 200کیلومتر دیدن کویر و بیابان، اینجا در دو سوی جاده، زمین های سرسبز کشاورزی بسیار چشم نواز است. پس از 3 کیلومتر ترک زابل در این جاده به دوراهی «جزینک» می رسیم که می توانیم بین  راه، قلعه  امیر روستای «خمک» را ببینیم. در این مناطق باغ های توت به چشم می خورد که از قدیم مردم سیستان در پرورش کرم ابریشم و بافتن پارچه های خامه دوزی ( ابریشم دوزی) تبحر و شهرت داشته اند. پس از آن بافت  تاریخی دشتک را به دیدنی های سیستان اضافه می کنیم و سپس از سه راهی جزینک- زهک راهی روستای تاریخی و هدف گردشگری «قلعه نو» می شویم. از مسیر دوراهی روستا و چاه نیمه چهارم، وارد جاده قلعه نو شده و پس از طی هزار و ۵۰۰ متر به دو راهی می رسیم که در یک راهش تابلوی وزارت نیرو، دستور ممنوعیت ورود داده اما راه دیگر، چشم انتظار گردشگران است.

روستای 1200 ساله قلعه نو معماری کهن و جذاب خود را حفظ کرده  است. همه خانه ها از خشت و گِل بنا شده اند. اختلاف سطح روستا موجب پیدایش معماری پلکانی شده  است. به همین دلیل قلعه نو را ماسوله سیستان هم می نامند. درختان گز، كشتزارها و باغ های روستا را در چنبره خود گرفته و از گزند بادهای آورنده شن حفظ می کند. این درختان قانع و شورطبع کویری، حکم سربازانی را دارند که برابر یورش بی امان شن های روان رو به کشتزارها و سکونت گاه ها، ایستاده اند. خانه های خشتی با سقف گنبدی و بادگیرهای معروف منطقه سیستان، تداعی کننده تمدن شگرف این دیار است. نخل های بلندی كه از میان کوچه ها و خانه ها قد کشیده  اند، بلندترین موجودات این سرزمین به شمار می آیند. کوچه های روستا به همت طرح هادی سنگفرش شده و هر گردشگری را به لذت پیاده روی در آن با وجود شیب های تند تحریک می کند. بهترین چشم انداز برای تماشای دشت سیستان و چاه نیمه چهارم که همسایه جدید روستاست و آب شرب منطقه را تامین می کند، ارگ 160 ساله محمدحسن خان نارویی  است. از بالای این قلعه كه بر فراز تپه ای با ارتفاع کمتر از 500 متر با شیب تند بنا شده می توان تا کیلومترها دورتر را به راحتی دید. ارگ محمدحسن خان نارویی كه با زیربنای بیش از ۱۵۰۰ مترمربع در دو طبقه ساخته شده کارش حراست از سد سیستان بود. این روستا انبارهای بزرگی برای نگهداری غله منطقه داشته  است. مردم قلعه نو در كشتزارهای شان علاوه بر گندم و جو، ذرت، صیفی جات و تنباکو نیز می کارند. باغ ها اغلب انار و انگور و توت  دارند.یک تختگاه از جنس آجر سفال در بخش غربی روستا تعبیه کرده اند که محلی ها می گویند؛ گردشگران آنجا را دوست دارند. روی آن که می ایستیم دشت سیستان و چاه نیمه چهارم چشم اندازهایی زیبا و باشکوه جلوه می کنند.

 

کوه خواجه؛ زیارتگاهی برای ادیان

دهکده گردشگری  در کوه «خواجه غلتان» کنار تالاب «هامون پوزک» واقع  شده و یکی از مهم ترین زیارتگاه های سیستان است که بیشترین گردشگران را به  خود جلب می کند. کوه خواجه میان تالاب هامون قرار دارد و تا 20 سال پیش که تالاب آب داشت و نیزار، سیستانی ها، گاوهای مشهورشان را اینجا می چراندند.

عده ای با ماهیگیری از این تالاب ارتزاق می کردند و تنها راه رسیدن به کوه خواجه، قایق بود. این کوه تنها یک راه ورودی دارد. در بالاترین ارتفاع قله كوه خواجه، بنایی به شكل مستطیل ساخته شده که سردری ورودی با طاق نیزه دار و یك اطاق گنبددار دارد.

درون این اتاق، قبر بزرگی حدود 3 متر دیده می شود كه منابع محلی آن را متعلق به برادر دانیال نبی(ع) می دانند. كوه خواجه مجموعه های تاریخی مانند كاخ و معبد كوه خواجه، قلعه های رستم، كافران، سام، كوك كُهزاد، چهل دختر و سرسنگ و زیارتگاه خواجه غلتان، ساختمان های پیرگندم بریان، خانه شیطان، آرامگاه های قدیمی و قبور دوران اسلامی را در خود جای داده که برای دیدن هر کدام از این مجموعه ها و شنیدن سخنان راهنما درباره آنها باید وقت گذاشت. البته صبوری طبیعت کویری منطقه، روی خلق و خوی مسافران هم تاثیر می گذارد.

كوه خواجه در روزگاران باستانی ایران دارای آتشکده بود و  پرستشگاه به حساب می آمد.

این كوه در دوره های بعدی نیز همچنان احترام خود را حفظ كرد. كوه خواجه نزد سه دین زرتشت، مسیحیت و اسلام همواره مقدس بوده و به همین علت در میان ایرانیان از جایگاه و ارزش والایی برخوردار است.

 

کاوشگاه دهانه غلامان

در نزدیکی روستای زیبای قلعه نو، شهری تاریخی از دوران هخامنشیان وجود دارد که باستان شناسان ایتالیایی اوایل دهه 70 میلادی آن را کشف و سه سال حفاری کردند. این منطقه را كه کاوشگاه دهانه غلامان می نامند، ۱٫۵ کیلومتر طول و ۸۰۰ متر عرض دارد و در دلتای متروک رود سنارود واقع شده  است. در این محوطه ۲۷ ساختمان شناسایی و تا مکانی بلند به نام قبر زرتشت، ادامه دارد. در بخش شمال غرب این شهر یک نیایشگاه چهارگوش قرار گرفته که چهار برج دیده بانی داشت. برای ورود به این سازه تنها یک در، در ضلع جنوبی تعبیه شده  است. در بخش شمالی دهانه غلامان، باستان شناسان ۱۲۰ اتاق در شمال و شرق و ۱۱۰ اتاق در جنوب، کشف کرده اند.

دهانه غلامان دارای ساختمان های بزرگ عمومی، معبد، محله های مسکونی، خیابان، آبراهه، محله های نظامی و صنعتی بوده و تنها مکان باستانی  است که حاکمیت هخامنشیان را بر  این نواحی به خوبی نشان می دهد. در کتیبه های هخامنشی، بیستون، تخت جمشید و نقش رستم از این شهر به نام «زرنک» یا «زرنکای» یاد شده  است. با توجه به وزش بادهای منطقه درهای ورودی خانه های این شهر در ضلع جنوبی ساختمان و پشت به باد قرار دارد. این شهر هیچ برج و بارویی ندارد.این مساله نشانگر ثبات و امنیت شهر در آن روزگار است. باستان شناسان، یکی از عوامل اصلی متروک شدن این شهر را، خشک شدن ناگهانی بستر رودخانه هیرمند می دانند.

 

یک روز با طبیعت

پس از دیدن تاریخ پرکشش منطقه می توانید به مجتمع فرهنگی، پژوهشی و تفریحی بقیه  الله الاعظم ( عج) بروید که در مساحتی بیش از پنج هزار هکتار در کنار حوضچه های طبیعی و آبگیرهای چاه نیمه بنا شده و پذیرای مسافران و گردشگران است. سواحل زیبای چاه نیمه، فضاهای سبز، زمین ها و باغ های کشاورزی، گلخانه ها، پرورش گیاهان زینتی، باغ های پسته و زیتون و مرکز پرورش شترمرغ جاذبه های دیدنی این مجموعه است. تنها باغ وحش علمی و تحقیقاتی کشور در این مجتمع قرار دارد و گونه های جانوری شیر، خرس قهوه ای، تمساح پوزه کوتاه ایرانی، گرگ، گوزن مرال، کل و بز، قوچ و میش، جبیر، مار پیتون، هوبره، کبک، طاووسک، پلیکان، فلامینگو، قوی گنگ و انواع اردک  و مرغابی در آن نگهداری می شود.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *