عودلاجان , جـادوی یك محله قدیمی

عودلاجان یکی از قدیمی ترین محله های تهران است، محله ای با تاریخ بلند، کوچه‎های باریک، خانه های قدیمی و حال و هوایی عجیب و متفاوت. عودلاجان گویی ماشین زمان است، کافی است وارد کوچه‎های پر پیچ و خم این محله بشوید، تا هرچه را كه در پشت سر بوده فراموش کنید و جدا از زمان و عصری که در آن هستید، غرق شوید در جادوی این محله‎ کهنسال و قدیمی. هرکوچه از این محله  کهن، گویی ذهنی انباشته از خاطره و دلی پر از احساس دارد ؛ انگار این کوچه‎ها هنوز ردی از خاطره‎ها، آدم ها و رویدادهای گذشته را در خود حفظ کرده اند. کافی است چشم ببندید و به خیال خود بال پرواز دهید تا به گذشته سفر کنید و آدم ها و روزگار گذشته این محله   قدیمی در ذهن شما زنده شوند. محله‎ای که روزگاری اعیانی ترین بخش شهر بوده و برای خود كیا و بیایی داشته، حالا ذهنش انباشه از سرگذشت آدم‎هایی است که حالا هیچ کدام در این دنیا نیستند.  عودلاجان بیش از 400 سال قدمت دارد و پیش از اینکه محله‎ای اعیان نشین شود، محل زندگی کشاورزانی بود که در زمین‎های اطراف به کشت و کار مشغول بودند، اما تاریخ شکل‎گیری «محله عودلاجان» به عنوان محله ای مهم و اعیانی به دوره قاجار بازمی‎گردد ؛ زمانی که شاه قاجار، تهران را به پایتختی برمی‎گزیند. کم‎کم محله تغییر شکل می‎دهد و بازاریان و اعیان، ساکن این محله می‎شوند . عودلاجان با کوچه های تنگ و تاریک، گذرهای سرپوشیده، مغازه ها و بازارچه‎های قدیمی و خانه‎های اعیانی اش یکی از بهترین گزینه‎ها برای یک تهران‎گردی بهاری است. اگر علاقه مند به گشت و گذار در این محله قدیمی هستید، در ادامه بخشی از مهم ترین جاذبه‎های تاریخی عودلاجان معرفی می شوند تا راهنمای شما باشند. عودلاجان جز مکان‎هایی که در این گزارش معرفی شدند، مکان‎های دیدنی دیگری هم دارد که برای دیدن آنها باید دل داد به کوچه پس کوچه‎های این محله قدیمی که هویت گم ‎شده تهران را در خود نهفته دارند.

 

محله عودلاجان کجاست؟

عودلاجان محله ای نسبتا بزرگ است که در جنوب میدان بهارستان قرار گرفته و خیابان مصطفی خمینی از میان آن می‎گذرد. این محله کهن از جنوب به خیابان 15 خرداد و بازار تهران می‎رسد. محله دو بخش غربی و شرقی دارد که بخش غربی بیشتر محل زندگی کلیمیان و برخی خانواده های زرتشتی و بخش شرقی آن بیشتر مسلمان نشین محسوب می  شود.

دو مسیر دسترسی به عودلاجان غربی وجود دارد، می توانید بازار بزرگ تهران را تا نزدیکی چهارراه سیروس ادامه دهید. مقابل بازار آهنگرها ورودی بازارچه سنتی عودلاجان است که بعد از گذر از آن وارد عودلاجان می‎شوید. همچنین می  توانید از ورودی محله عودلاجان در خیابان مصطفی خمینی و پایین‎تر از سرچشمه وارد این محله شوید. در خیابان مصطفی خمینی تابلویی وجود دارد که شما را به محله عودلاجان راهنمایی می  کند؛ اگر هم تابلو را پیدا نکردید، می توانید از کسبه اطراف بپرسید. حتما مسیر را به شما یاد خواهند داد. از این کوچه که وارد محله عودلاجان بشوید، گویی به تهران قدیم رفته  اید. گرچه خانه  های این محله دیگر چندان سرپا نیستند و بخشی حتی خراب شده  اند  اما عودلاجان حال و هوای قدیمی خود را حفظ کرده و هنوز محله‎ای کهن و با اصالت است.

در گذشت و گذار در این محله باید دل بدهید به دیوارهای کاهگلی، درها و پنجره  های قدیمی ، پیچ نرم و طناز کوچه  ها و به کاشی‎های آبی که هنوز در سردر برخی خانه‎ها نشسته و جا خوش کرده اند. متاسفانه در دهه های گذشته بخش زیادی از ساکنان عودلاجان، از این محله کوچ کردند و خانه های زیبا و قدیمی آنها امروز بیشتر به انبار و واحد های تجاری برای سراجی و کارگاه های تولید کیف و کفش و چمدان و غیره بدل شده و بخشی از خانه ها خالی مانده و تخریب شده  اند. در واقع عودلاجان به دلیل نزدیکی به بازار «سداسمال»(سید اسماعیل) و بازار بزرگ تهران، کم کم دارد به بازار می پیوندد و خانه های اعیانی اش به واحدهای کوچک تجاری بدل می شوند. گرچه میراث فرهنگی در سال های اخیر درپیِ مرمت و حفظ و بخشی از بافت سنتی عودلاجان بوده  است، اما خانه‎های ارزشمند زیادی هر روز در حال تخریب هستند . بنابراین بهتر است تا دیر نشده به این محله سر بزنید و هرچه را از آن مانده در ذهن خود قاب بگیرید و جاودانه کنید.

 

در عودلاجان غربی کجاها برویم؟

 

بازارچه سنتی عودلاجان

یکی از جاذبه‎های زیبای این محله قدیمی، بازارچه سرپوشیده عودلاجان است که محل فروش صنایع دستی است و به تازگی مرمت و گرد و غبار سالیان از رخش پاک شده است. این بازارچه یک سرای اصلی و کوچه هایی فرعی دارد که فعلا سرای اصلی آن مرمت و مورد بهره برداری قرار گرفته و سایر بخش ها همچنان در دست مرمت است. این بازارچه   کهن بعد از مرمت همچنان هویت خود را حفظ کرده و طاق‎های بلند و گنبدهای آجری سرپوشیده آن همچنان اصیل و بی‎نظیر باقی مانده اند. حالا هر مغازه یك در چوبی خوش رنگ و لعاب  دارد که با قفل و چفت و بستی قدیمی تزئین شده و بر کهنگی و اصالت بازار می‎افزاید. در این بازار که به گفته فروشندگان، رونق خوبی هم دارد، انواع صنایع دستی ایران عرضه می شود ؛ مانند ظرف های میناکاری شده، سفال و سرامیک، محصولات ساخته شده از جاجیم چون کیف و کفش، انواع ظرف های مسی، آثار خاتم کاری شده، ظرف های قلمکار، گلیم، فرش و جاجیم، ظرف های ملیله‎کاری زنجان، ترمه، اشیای فیروزه‎کوب. یک ساندویچی کوچک هم در این بازار هست که حس و حالی قدیمی دارد و با ساندویچ هایش دوغ آبعلی و لیموناد هم می‎دهد. خوردن غذا  در این بازار قدیمی حتما حس و حال خوبی دارد.

 

کنیسه عزرا یعقوب

یکی از مهم ترین جاذبه  های عودلاجان غربی، کنیسه «عزرا یعقوب» است که در کوچه سنگی، کوی حکیم واقع شده است. این کنیسه قاجاری در سال ۱۲۷۳ هجری شمسی به دست عزرا یعقوب-تاجر یهودی پنبه- بنا شده است. بعد از مرگ عزرا یعقوب، بر اساس وصیت او بخش زیادی از دارایی هایش صرف امور خیریه می‎شود و این کنیسه هم وقف می  شود. کنیسه تا مدت‎ها محل جمع شدن كلیمیان تهران بوده که بخش اعظمی از آنها در عودلاجان زندگی می  کردند  اما از سال 1340 با تغییرات و دگرگونی در فضای شهری و مهاجر ت بخشی از كلیمیان به شمال تهران و جاهای دیگر، مدتی به حال خود رها شده بود.البته بعدها این كنیسه 200 ساله که به سبك معماری كنیسه های شرقی بنا شده، مرمت شد. در این کنیسه مجموعه‎ای از تورات‎ها، اشیا و شمایل  مذهبی وجود دارد که اگر بتوانید روزهای شنبه به این محل مذهبی بروید، شانس دیدن آنها را خواهید یافت. کنیسه عزرا یعقوب در سال ۱۳۸۳ خورشیدی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.

 

اولین بانک ایران

تیمچه اکبریان اولین بانک در ایران است که مالک آن از یهودیان سرشناس عودلاجان بود. این تیمچه روبه روی کوچه حکیم (کوچه کنیسه عزرا یعقوب) قرار گرفته و در واقع اولین بانک ایران بوده که حدود 260 سال پیش و در دوره قاجار ساخته شده است. این بانک به صورت رهنی کار می  كرد؛ یعنی افراد اشیای قیمتی خود را در بانك به گرو می‎گذاشتند و پولی را به عنوان وام دریافت می‎کردند و سپس آن را با سود پس می‎دادند و شیء خود را پس می‎گرفتند.

این بنا در ورودی چوبی و بزرگی دارد که کنده کاری شده و همچنین حیاطی مسقف با حوضی بزرگ دارد. این بنا سه طبقه و صحن اصلی آن هشت ضلعی است و زیر زمین و آب انبار هم دارد. ساختمان تیمچه قرینه است. این بنای زیبا حالا بدل به سفره‎خانه‎ای دلربا به نام «سفر خانه سنتی طهرون» شده که دیزی‎هایش حرف ندارد. البته این رستوران غذاهای دیگری هم دارد، اما بیشتر مشتریان دیزی آن را ترجیح می‎دهند.

اگر بازار عودلاجان را ادامه بدهید به بازار سداسمال(سید اسماعیل) و بعد ورودی بازار آهنگرها در بازار بزرگ و خیابان 15 خرداد می‎رسید، اگر این خیابان را ادامه بدهید، بعد از چهارراه سیروس به ورودی محله عودلاجان شرقی می‎رسید. این بخش از عودلاجان كه فضایی متفاوت دارد، بیشتر مسکونی است و بخشی از ساکنان آن مهاجران افغان هستند و بخش کمی ساکنان قدیمی عودلاجان. این بخش از محله مسلمان نشین بوده و محل زندگی چهره ها و بزرگان سیاسی چون قوام الدوله و سید حسن مدرس بوده است.

 

در عودلاجان شرقی کجاها برویم؟

 

امامزاده یحیی

کمی که از خیابان اصلی فاصله بگیرید و دل بدهید به پیچ و خم این محله قدیمی، گنبد کاشیکاری شده مقبره امامزاده یحیی را خواهید دید. برخی از پژوهشگران امامزاده یحیی را از نوادگان امام حسن مجتبی (ع) می دانند چون روی صندوقی که روی  آرامگاه قرار داده شده، امامزاده یحیی فرزند امام حسن مجتبی  نوشته شده است. مقبره امامزاده یحیی مکان کوچک و دلنشینی است که با حصاری فلزی از فضای بیرون جدا شده است.ساختمان مقبره به دوره مغول باز می  گردد و  مانند بناهای آن دوران بنایی کوچک دارد که گنبدی بلند و مخروطی  شکل بر فراز آن قرار گرفته و با کاشی‎های آبی رنگ تزئین شده است. بنای اصلی دری چوبی و قدیمی دارد که با عبور از آن وارد بنا می  شوید و می‎توانید ضریح امامزاده را ببینید. مقبره حیاطی کوچک هم دارد که برای برگزاری مراسم مذهبی مورد استفاده قرار می‎گیرد. در کنار این بنا، کهن‎ترین چنار تهران هم با قدمتی حدود 900 سال و تنه‎ای بسیار قطور در خاک ریشه دوانده و شاخه های بلندش را به اوج آسمان برده است.

 

عمارت کاظمی(موزه تهران قدیم)

عمارت کاظمی یکی از زیباترین خانه‎های قاجاری عودلاجان است که در کوچه امامزاده یحیی، کوچه ابوالقاسم قرار دارد. این خانه متعلق به سیدکاظم دواب است. او وزیر دواب یا حسابرسی ِ محمدشاه قاجاره و مستوفی اصطبل ناصرالدین شاه بود و از او جز این خانه، مدرسه و مسجد کاظمی در خیابان ری هم باقی مانده است. خانه یا سرای کاظمی، خانه ای اعیانی با حیاطی بزرگ و حوضی هشت ضلعی و زیباست. این خانه عمارتی دو طبقه است که شامل بیرونی، اندرونی، شاه نشین، آب ‎انبار، مطبخ، اصطبل، بادگیر و زیرزمین است. این خانه با شاه نشینی بسیار مجلل، اروسی های چوبی  و سردر هلالی شکل و زیبایی  دارد كه با شیشه های رنگارنگ آراسته شده است. این خانه حال و هوایی عجیب و دوست داشتنی دارد؛ خصوصا اینکه بدل به موزه تهران قدیم هم شده است.در این موزه تلاش شده تا زندگی روزمره مردم در تهران قدیم به نمایش در بیاید. همچنین در این موزه اشیا، ابزار و وسایلی از دوران قاجار تا پهلوی اول گردآوری و در ویترین های موزه به نمایش گذاشته شده اند.

 

خانه مدرس

نام محله عودلاجان با نام آیت الله سیدحسن مدرس که سال ها در این محله زندگی و رفت و آمد می  کرد، گره خورده است. بنابراین با رفتن به محله عودلاجان بازدید از خانه قاجاری و زیبای مدرس را که به تازگی هم مرمت شده، از دست ندهید. خانه مدرس در گذر میرزا محمود وزیر و در بن بست مدرس واقع است. تاریخ دقیق ساخت خانه مشخص نیست اما تا قبل از سال 1307 شمسی -زمانی که مدرس به خواف تبعید شد- در این خانه زندگی می‎کرد و بسیاری از جلسه های کاری و سیاسی و دیدارهایش با بزرگان مملکت در این خانه برگزار می شد. گویا این خانه در ابتدا سه خانه جدا از هم بود، اما مرحوم مدرس این سه خانه را خریداری و بعد آن را بدل به یک خانه  كرد. بعد از تبعید مدرس به خواف او این خانه را به فرزندش واگذار كرد. فرزند ایشان هم تا سال 1325 در این خانه زندگی می كرد و بعد خانه را به حاج احمد کتابچی، ناشر کتابفروشی اسلامیه(اولین کتابفروشی تهران) فروخت. او هم چند سال ساکن این خانه شد و بعد هم  آن را بدل به انبار کتاب كرد. تا همین چند سال پیش خانه مدرس انبار کتاب بود تا این که میراث فرهنگی خانه را خریداری و مرمت كرد. گویا مدرس به پسر خود وصیت کرده بود که برپایی نماز و قرائت قرآن در این خانه ترک نشود و این توصیه را پشت جلد قرآنی ثبت کرده بود. به همین منظور بخشی از خانه مدرس به عنوان دارالقرآن مورد استفاده قرار گرفته  است. حالا این خانه تاریخی بدل به خانه- موزه مدرس شده است. خانه حیاط و حوضی بزرگ دارد که با گلدان های رنگارنگ تزئین شده اند و در اتاق های مختلف  آن گویی زمان حبس شده است. مجسمه هایی مومی و بسیار طبیعی از مرحوم مدرس و  رجل سیاسی دیگر ساخته شده و همچنین اشیای متعلق به این شهید بزرگوار  در این خانه به نمایش در آمده است.

 

خانه مهرانگیز کامبیز

خانه مهرانگیز كامبیز یا خانه فرهنگ محله امامزاده یحیی هم دیگر خانه ارزشمند محله عودلاجان است. این خانه که لوکیشن فیلم خاطره انگیز «پدر سالار» هم بوده، خانه‎ای قاجاری و دو طبقه است که حیاطی بزرگ دارد و به خاطر ایوان بزرگ با دو ستون رفیع، سقف بلندِ شاه نشین، اروسی‎های رنگین و گچبری‎های ظریف و هنرمندانه اش شهره  است. این خانه متعلق به دو نفر از نوادگان قاجاری یعنی مهرانگیز و بهزاد کامبیز بوده که از سوی خانواده آقا جلال تهرانی خریداری   و سپس از سوی میراث فرهنگی خریداری و مرمت می  شود. متاسفانه تغییرات زیادی در این بنا ایجاد شده  است؛ برای مثال تعداد زیادی از درهای چوبی خانه با درهای آهنی تعویض شده‎اند، اما با وجود این تغییرات هنوز این خانه قاجاری با معماری دلنشین و حیاط دلباز و حوض آبی‎ رنگش، اصیل و باوقار است. این خانه اکنون به عنوان خانه فرهنگ محله امامزاده یحیی محل فعالیت‎های فرهنگی و اجتماعی است.

 

حمام نواب

حمام نواب بیش از آنکه به عنوان حمامی از دوره صفویه شناخته شده باشد، به عنوان «قتلگاه کریم آب منگل، یکی از شخصیت های منفی فیلم قیصر ساخته مسعود کیمیایی» شناخته می شود. این حمام در بازارچه نواب گذر امامزاده یحیی قرار دارد.گفته  شده كه این حمام 200 ساله، به دست دو زن به نام‎های ساراسلطان خاتون و سارا هاجرخاتون که دختران مردی به نام نواب بوده‎اند، ساخته  شده و در اختیار عموم قرار گرفته است. این حمام مانند اکثر حمام های قدیمی برای جلوگیری از اتلاف انرژی، پایین‎تر از سطح زمین قرار دارد و باید از پلکان پایین رفت تا به حمام رسید. این حمام قدیمی از آجر، آهک ، ساروج ، سنگ و کاشی  ساخته شده و بخش هایی چون هشتی، سربینه، تنظیف، گرمخانه، خزینه، استخر و غیره دارد. با این که حمام بعد از مرمت بسیاری از تزئینات و گچبری های خود را از دست داده ، اما هنوز دیدنی است و امروزه به عنوان مرکز صنایع دستی شهر تهران شناخته می شود. در این حمام انواع صنایع دستی ایرانی از گلیم و جاجیم گرفته تا مینا و خاتم کاری، سفال و سرامیک، منبت، ترمه و غیره به فروش می‎رسند. این حمام یک رستوران هم دارد که انواع غذاهای ایرانی در آن سرو می  شود.

 

بازارچه نواب

حمام نواب درواقع در بازارچه‎ای سرپوشیده قرار دارد که انگار گذر زمان را احساس نکرده و سال های سال از زمانه خود دور است. اگر کرکره های چوبی جای خودشان را به کرکره های فلزی نداده بودند و برخی از مغازه دارها تلفن و موبایل نداشتند، آدم قطعا فکر می‎کرد به گذشته سفر کرده است. این منطقه قبلا بیشتر محل کسب ماست بندها بود، اما حالا مشاغل گوناگونی در آن وجود دارد و محل فروش نیازمندی های محله عودلاجان و گذر امامزاده یحیی است. مردم این محله انگار با گذشته پیوندی دیرینه دارند و انگار در این بازار رسم و رسوم گذشته و آداب کسب و کار دست نخورده باقی مانده است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *