كلات نادری , تاریخی گویا، طبیعتی زیبا

با آنکه روایت بهرام بیضایی در «فتح نامه کلات» از قلعه هفت بند به دوران حمله بزرگ مغول ها می رسد، اما هنوز هم قلعه غیر قابل نفوذ هفت بند، مهم ترین یادگار تاریخ در كلات، شهر شمال شرقی  ایران، است. قلعه ای که به روایتی مدفن «فرود» پسر دلاور سیاوش و مادرش «جریره» را در خود جای داده است.  كلات، شهری زیبا در میان کوه های هزار مسجد با مناظر طبیعی و تاریخی منحصر به فرد است که می تواند مقصد خوبی برای سفر در روزهای باقی مانده از تابستان باشد.

کلات نادر، منطقه ای کوهستانی در میان کوه های هزار مسجد است؛ در فاصله ۱۴۵ کیلومتری شهر مشهد مقدس  به سمت شمال. این شهر نزدیک ترین شهر به مشهد، در استان خراسان رضوی است و می توانید یک روزه به آن سفر كنید و بعد از دیدار از زیبایی های شهر به مشهد بازگردید. البته اگر دوست داشته باشید بیشتر از زیبایی های کلات لذت ببرید پیشنهاد می کنیم یکی، دو روز در این شهر زیبا بمانید.

با آنکه جاده میان کلات و مشهد کوهستانی است اما بهترین راه رسیدن به این شهر این است که بعد از زیارت مشهد از سمت شمال شرق مشهد یعنی ترمینال این شهر یا ترمینال نوغان با اتوبوس یا خودروهای کرایه ای راهتان را آغاز كنید. با وجود آنكه فاصله این دو شهر 145 كیلومتر است اما به دلیل كوهستانی بودن جاده، به دو ساعت و نیم وقت احتیاج دارید تا به كلات برسید. اگر با اتومبیل خود می روید می توانید از روستای آبگرم، شهر زو و حمام هم دیدار کنید و بعد از گذر از تونلی که از دل کوه هزار مسجد می گذرد وارد شهر کلات شوید.

این شهر یکی از آخرین شهرهای ایران تا مرز ترکمنستان است و از جنوب به کوه های هزار مسجد و از شرق به سرخس و از سمت غرب به شهرستان درگز می رسد. درگز زادگاه نادر شاه افشار است كه نامش را به این شهر داده است.

 

از ارگ فرود سیاووشان تاگنج خانه نادر

 

نادر شاه افشار قلعه هفت دروازه کلات را مطمئن ترین مكان در سرزمین ایران برای حفاظت از گنج گرانبهایی می دانست که در جنگ با هندی ها به دست آورده بود. او متولد و بزرگ شده درگز، در نزدیکی کلات بود و تا نوجوانی بارها به این قلعه رفت و آمد داشت. او نیك می دانست که کلات قلعه ای است که نه دیوار های دست ساز که دیوار ه های تو در توی هزار مسجد آن را قفل بند می کردند . برای همین بود که اگر حرکت «چرخ نیلوفری»، در آن شب غضب، سرش را بر سینه اش نمی گذاشت شاید کلات می توانست پایتخت نادری شود:

شبانگه  سر قتل و تاراج داشت

سحرگه نه تن سر ، نه سر تاج داشت

به یک گردش چرخ نیلوفری

نه نادر به جا ماند ، نه نادری

به هر روی از رویای نادر برای کلات تنها پسوند نامش باقی ماند.کلات در زبان خراسانی به معنای «آبادی و زیستگاه بر فراز کوه » است. بنا به روایت اساطیری، کلات، قرارگاه «فرود»، پسر سیاوش بود. در واقع، آنچه فردوسی در شاهنامه از آن به عنوان ارگ فرود نام می برد روستای گرو در نزدیکی این شهر است؛ همان شهری که «توس»، سردار ایرانی، جنگ تلخ و بیهوده خود در مقابل فرود را آغاز کرد.

کاوش های باستانی در حاشیه کلات، به خصوص در تپه «قصر دختر» كلات، بقایای ساختمان های متعلق به هزاره دوم تا دوران اسلامی را نشان می دهد.

این قلعه طبیعی پیش از قیام نادر محل زندگی ترکمانانی بود که نادر نیز از میان آنها برخاست. وسعت آن بیشتر از یک شهر است و ادامه فلات وسیعی است که تا مرز ترکمنستان را در بر می گیرد؛ شهری در حاشیه راه مشهور ابریشم که در قرن هشتم بعد از مقاومت طولانی مغلوب سپاه تیمور و گورکانیان شد. نادر بعد از فتح دهلی و به دست آوردن غنایم فراوان تصمیم گرفت تا جایی نزدیک پایتخت خود را به حفاظت از این گنج ها اختصاص دهد. كلات همین محل بود. به دستور نادر قرار شد کاخی مستحکم در مرکز کلات پشت حصار هزار مسجد ساخته شود.

کاخی که مخزنی غیر قابل نفوذ برای حفاظت از گنجینه داشته باشد. این کاخ نیمه تمام به «عمارت خورشید» مشهور  است و طی سالیان سال الهام بخش شماری از معماران مدرن از جمله؛ علی سردار افخمی معمار تئاتر شهر و معماران موزه بزرگ خراسان بوده است.

 

خورشید شرق

 

عمارت خورشید کلات که به دستور نادر شاه افشار ساخته شد مهم ترین جاذبه تاریخی کلات نادر است. این عمارت، با معماری استوانه ای، درست در مرکز شهر کلات نادری قرار دارد. این بنا رو به طلوع آفتاب قرار دارد و به همین دلیل به قصر خورشید مشهور شده است. در هر جای كلات كه باشید می توانید این قصر زیبا را ببینید.

این کاخ در سال ۱۱۵۱ خورشیدی، ۹ سال پیش از کشته شدن نادر، به دستور او، در میانه باغی وسیع ساخته شد. بنا در سه طبقه با ارتفاعی نزدیک به ۲۵ متر ساخته شده بود، اما چون نیمه تمام باقی ماند و طبقه سوم آن از بین رفت ارتفاع ساختمان بیشتر از ۲۰ متر نیست. طبقه نخست، بر بالای زیر زمینی چند لایه – محل پیش بینی شده برای گنجینه نادر – هشت ضلعی منظمی است که بر چهارردیف پله هرم شکل آرام گرفته است. این پله ها به ورودی های کاخ می رسد و سالن اصلی آن منتهی می شوند. بالای این هشت ضلعی، استوانه ای ساخته شده از خشت خام برای اقامت شاه و خانواده اش در نظر گرفته شده بود. ساختمان ۱۲ اتاق دارد و تزئینات و گچ بری های ظریف و منحصر به فرد معماری تیموری و هندی به آن جلوه ای یگانه بخشیده است. نکته جالب، نقش میوه های گرمسیری در میان این گچ بری هاست؛ یادآور هنر دست هنرمندان هندی كه نادر از آن دیار با خود آورده بود.

تالار طبقه همکف را نقاشی هایی با طلاکاری و همچنین کتیبه ای نواری از آیات قرآن تزئین كرده است. تاریخ کتبیه، سال مرگ نادر را نشان می دهد. بنا به روایتی، قرار بود این بنا آرامگاه نادر هم باشد كه به دلیل مرگ ناگهانی او نیمه تمام رها شد. در مقابل، چون شایعه پنهان شدن گنج های نادر در این مکان بر سر زبان ها بود، بارها مورد حمله و تخریب قرار گرفت.

 

گنبد کبود

 

در ۲۰۰ متری کاخ خورشید مسجدی قرار دارد که یکی از قدیمی ترین بناهای شهر کلات هم به شمار می آید. این مسجد چهارایوانی به دلیل کاشی های کبود رنگش به «کبود گنبد» نیز معروف است. بنا به پژوهش های انجام شده، این مکان در ابتدا آرامگاهی ایلخانی بوده و بعدها به مسجد تبدیل و در دوران نادر شاه افشار، با توجه به نزدیکی به محل ساخت عمارت خورشید، بخش هایی به آن اضافه شد.  از آن جا که اساس بنا در دوره ایلخانی گذاشته شده، شبستان شرقی مسجد (همان آرامگاه ایلخانی) ویژگی های معماری آن دوره را در خود حفظ کرده است.

این مسجد چهار ایوانه، دارای گنبدی دو پوشه و نیلگون، صحن و طاق است. ساقه گنبد، استوانه ای شکل و فضای زیر گنبد یک هشت ضلعی منظم است. طول هر ضلع نیز حدود ۴ متر است. صحن مسجد مستطیلی است به طول 27 متر و عرض ۱۹ متر. استفاده از کاشی هفت رنگ، مهم ترین عامل تزئین در بنای مسجد کبود گنبد شهرستان کلات نادر است. در لچکی های بالای ایوان و رواق های مسجد هم نقوش اسلیمی و گل و بوته به کار رفته است.

در مجاورت مسجد، حمام کوچکی قرار دارد که هنوز پابرجاست و می توان از آن بهره ای دیگر گرفت. در اطراف پیشخوان مدخل مسجد، کتیبه ای سنگی به خط نستعلیق مربوط به دوره قاجار نصب شده است که از تعمیر مسجد در آن دوره به دست یلنگ توش خان ابن فتحعلی، حاکم کلات، به سال ۱۲۵۰ هجری قمری حکایت می كند.

 

سد و کتیبه فرزند شمشیر

 

در آستانه یکی از ورودی های شهر کلات کتیبه ای باز ناتمام به دلیل مرگ نادر، قرار دارد که به کتیبه نادری مشهور است. این دروازه، که به دروازه ارغونشاه معروف است، دروازه قدیمی شهر بوده است. بند یا سد ارغون هم در کنار آن قرار دارد و کتیبه بربالای آن جای گرفته است.

این کتیبه، به زبان ترکی، بر صخره ای بزرگ نقش بسته است و در آن «گلبن افشار»،  شاعر دربار، نادر – فرزند شمشیر – را در ۲۴ بیت می ستاید. ارتفاع این کتیبه از سطح رودخانه ۱۵ متر است. از پای همین کتیبه اگر به پشت برگردید می توانید برج و باروی نادر را ببینید که بر بلندای کوه با گل و آجر ساخته شده است.   چند کیلومتر آن سوتر از کتیبه، سدی بر رودخانه «ژرف رود»  بنا شده که به «بند نادر» مشهور است. تاج سد، ۹۵ متر و ارتفاع این سد از کف رودخانه ۷۰ متر است. عرض سد، هر قدر از کف رودخانه به سمت بالا می رود، بیشتر می شود. ضخامت سد هم بین ۲۰ تا ۲۷ متر است. مصالح به کار رفته در این بنا آجر ، ساروج و سنگ است. گرچه این بند به نام نادر است، بیشتر پژوهشگران از سن مصالح به کار رفته در آن گمان می کنند که ساخت آن به دوران سلجوقی باز می گردد. برخی دیگر هم آن را از آثار دوران الغ بیگ، پسر شاهرخ گوركانیانی، می دانند. در نما و پوشش این بند از آجرهای قرمز رنگ استفاده شده است. دیوار سد دارای حالت نیم دایره و شبیه سدهای هلالی با فرورفتگی بسیار کم است. این بند دارای سه دهانه عمودی به فواصل مختلف است که دو دهانه زیرین برای کاهش فشار آب و دهانه سوم که در قسمت بالاست به منظور تقسیم آب تعبیه شده است.

 

سیاه رود شرق

 

کلات نادری نه فقط شهری تاریخی كه شهری در بستر طبیعتی زیباست. یکی از این زیبایی های طبیعی بی تردید آبشار و رود معروف قره سواست؛ آبشاری منحصر به فرد و دیدنی با آبی گوارا و قابل آشامیدن و جاری در بستری سیاه رنگ.  به همین دلیل نیز به «قره سو» یا «آب سیاه» معروف است.

قره سو در 10 کیلومتری کلات نادر واقع شده است. طبیعت زیبا وآب و هوای ییلاقی، وجود آبشارهای بلند با دره های تنگ، موقعیت قره سو را ممتاز می کند. وجود هشت آبشار و چشمه های خنک مسافران را به این مكان جلب می کند. به خصوص كه در راه کوهستانی دره قره سو و بر دیوارهای سنگی آن نردبان های فلزی نصب شده تا مسیر رفت وآمد به آبشار برای گردشگران آسان تر شود. ارتفاع این منطقه کوهستانی که در حاشیه رشته کوه هزار مسجد قرار دارد از سطح دریا ۱۱۹۰ متر است. آب شیرین و گوارای این آبشار، در تمام طول سال، از دل کوه های هزار مسجد جاری است، اما نوشیدن آن در گرمای تابستان شیرینی دیگری دارد.

گوارا بودن آب قره سو سبب شد كه نادر آب این آبشار را از طریق شبكه آبرسانی به طول 6 كیلومتر به داخل کلات بکشاند. جالب است بدانید در ساخت این شبكه اصول معماری نوین رعایت شده است. لوله ها و اتصالات سفالی با قطر ۴۰ تا ۵۰ سانتی متر در زمین دفن شد تا آب به سمت داخل کلات هدایت شود.

 

قلعه فرود سیاووشان

 

درست است که نام کیخسرو فرزند سیاوش و فرنگیس که برای انتقام خون پدر به پاخاست در اساطیر ایران بیشتر برده شده است، حكایت سرنوشت تراژیک برادر ناتنی اش «فرود» نیز یکی از زیباترین داستان های شاهنامه است. فرود ثمره ازدواج کوتاه سیاوش،  شاهزاده دلاور و پاک ایرانی با «جریره» دختر پیران ویسه بود. سرنوشت او نیز که خون آمیخته ایرانی و تورانی داشت همانند فرجام پدر، مرگ بود. فرود همانند برادرش کیخسرو، به سن بلوغ نرسیده، داغ پدر را دید و با اندیشه انتقام پا به دوران جوانی گذاشت. او در قلعه ای که به ارگ فرود مشهور است به خونخواهی پدر برخاست. اما اشتباه «توس»، سردار بزرگ ایرانی، مرگ تراژیك او را رقم زد. کیخسرو وقتی توس را به خونخواهی پدر به توران  فرستاد او را از عبور از كلات پرهیز  و توضیح داد که در قلعه ای در این منطقه است برادر ناتنی ام حكومت می كند كه چون من، در اندیشه خونخواهی پدر است، اما با سپاه ایران آشنا نیست. توس به توصیه کیخسرو توجه نمی کند. همزمان به فرود خبر می رسد که برادرش کیخسرو به خونخواهی پدر برخاسته است. پس برای یاری به برادر، با سپاهی عازم می شود. از بد حادثه دو سپاه توس و فرود در برابر هم قرار می گیرند و فرود به دست بیژن و رهام عمویش کشته می شود. جریره که همه زندگی را وقف فرزند دلاور خود كرده بود در كنار پیکر بی جان فرود جان می دهد.  مادر و فرزند را همان جا به خاک می سپرند.

ارگ فرود، یادگار پسر دوم سیاوش، در روستایی به اسم گرو در شمال غربی کلات قرار دارد. روستا و بقایای ارگ در مرز ایران و ترکمنستان واقع شده اند. در باقی مانده های ارگ بقایای آب انبارها از جنس ساروج و دیوارهای  سنگی به دست آمده است. سن سفال های این تپه به دوران اسلامی می رسد اما نشانه هایی از دوران ساسانی نیز در اطراف آن به دست آمده است. آسیاب های تک زود که در فاصله ۳۰ کیلومتر قرار دارند بخش دیگری از آثار مربوط به ارگ فرود است.

 

روستای خشت

 

از عمارت خورشید ۱۳ کیلومتر آن طرف تر روستای «خشت» كلات قرار دارد و اكنون بخشی از کلات است. براساس گفته ها این روستا یادگار دوران افشاری و هم  اكنون از نقاط مرزی ایران و ترکمنستان است. ساکنان این روستای سرسبز و زیبا که در دل کوهستانی ییلاقی و سرد بنا شده است ترکمن های خراسانی هستند که به زبان ترکی صحبت می کنند. البته زبان کرمانجی، که زبان ساکنان شمال خراسان است، نیز در این منطقه رواج دارد. آنچه جالب است شباهت زندگی و لباس پوشیدن و لهجه ساکنان این منطقه با ترکمن های منطقه ترکمن صحراست. آب کشاورزی و شرب این منطقه از دو رود «شور سو» و «شیرین سو» تامین می شود و شاید برای تان جالب باشد بدانید که یکی از محصولاتی که در این منطقه کشت می شود و سوغات مهم کلات است برنج دیم است.

خشت کلات زمستان های سرد و پر برفی دارد که آب فراوان تابستان را برای این سرزمین به ارمغان می آورد. مهم ترین جاذبه دیدنی خشت بعد از طبیعت زیبا و سبزش آسباد مشهوری است که برفراز طاقدیسی ۲۲۰۰ متری از سطح دریا بنا شده بود و اكنون تنها بخش هایی از دیواره آن به جای مانده است.

 

سوغات شهر نادر

 

ریسندگی یکی از مهم ترین هنرهای زنان کلات است، برای همین پارچه های رنگارنگ ابریشمی با دوخت و طراحی عشایر یکی از بهترین سوغاتی های کلات است که در کنار تزئینات تركمنی می توانید آن را از این شهر زیبا به یادگار ببرید. در کنار پارچه نباید از لباس های ترکمنی دوخت زنان و مردان کلات غافل شد. گلیم و زیراندازهای عشایری ازدیگر سوغات شهر نادر است.   گیاهان دارویی مانند بومادران، بارهنگ، خاکشیر، کاسنی، گل ختمی، زیره سیاه، تمشک، پیاز کوهی از گیاهان معروف این منطقه هستند که به طور طبیعی و خودرو در اختیار مردم قرار دارند. مردم علاوه بر استفاده شخصی از فروش آنها کسب درآمد می کنند. بی  تردید اما سوغات منحصر به فرد کلات، برنج کلاتی است كه همانند آن را در هیچ جای ایران نمی توان پیدا کرد. این برنج که در مزارع دیم کلات در حاشیه رودخانه کشت می شود عطر و طعم خاصی دارد. قد آن به نسبت برنج گیلان کوتاه تر و برای دمی مناسب تر است. برنج کلات گونه های مختلفی دارد که می توان به برنج نیم دانه و برنج درجه یک قهوه ای کلات اشاره کرد.

 

ارتکند بهشتی در میان روستا

 

کلات شهرستانی سرسبز و بسیار زیباست که مناظر طبیعی و جنگل های سرسبز کم ندارد. در همسایگی این شهر در حاشیه هزار مسجد، جنگل های خودروی زرشک ، نسترن ،گردو و پسته کوهی قرار دارد که بازدید کننده از دیدار آن سیر نمی شود. در میان مناطق مختلف این شهر بی تردید آبشار ارتکند منظره ای زیباست که می توانید در شرق ایران پیدا کنید. این آبشار که در جاده مشهد قرار دارد در میان صخره های «زو» قرار گرفته و هر ساله میزبان صدها گردشگر و صخره نورد است.

دو آبشار این منطقه ، محل پرورش ماهی قزل آلاست و در کنار شالیزارهای معروف و خوش عطر برنج کلات قرار دارند: آبشار اول در انتهای غاری 10 متری واقع است که در کنار صخره ای لزج و خیس واقع است. آبشار دوم که بلندتر است و در حدود 35 متر ارتفاع دارد در انتهای دره ای باریک قرار گرفته است. از طریق مسیر رول کوبی شده و یا تنوره کنار می توان به بالای این آبشار رسید.

 

کلات نادر منطقه ای کوهستانی در میان کوه های هزار مسجد است؛ در فاصله ۱۴۵ کیلومتری شهر مشهد مقدس  به سمت شمال. این شهر نزدیک ترین شهر به مشهد، در استان خراسان رضوی است و می توانید یک روزه به آن سفر كنید و بعد از دیدار از زیبایی های شهر به مشهد بازگردید.

عمارت خورشید کلات که به دستور نادر شاه افشار ساخته شد مهم ترین جاذبه تاریخی کلات نادر است. این عمارت، با معماری استوانه ای، درست در مرکز شهر کلات نادری قرار دارد. این بنا رو به طلوع آفتاب قرار دارد و به همین دلیل به قصر خورشید مشهور شده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *