مسجد امام اصفهان

اگر تاج محل نماد هند است و ایفل نماد فرانسه و کرملین نماد روسیه و اهرام ثلاثه نماد مصر، مسجد امام اصفهان نیز نماد ایران است؛ ایرانی که بخش بزرگی از شکوه تمدنش در معماری اش جلوه گر شده و بزرگ ترین دستاورد معماری اش، ساخت گنبد است و زیباترین گنبدهایش را باید در مساجدش سراغ گرفت و ازمیان آن همه مسجد، آن که بر قله کمال نشسته، مسجد امام اصفهان است؛ و چه نیکو گفته اند که الماس معماری ایران وقتی طی سده ها و هزاره ها تراش کامل  خورد، تبدیل شد به مسجد امام اصفهان! این مسجد جمع بندی حدود هزار سال تجربه و تکاپوی معماران ایرانی در ساخت مساجد بزرگ بود و می توان گفت که تا به امروز، بزرگ ترین منبع الهام معماران مساجد است. دست کم می توان گفت که از زمان ساخت مسجد امام تا پایان دوره قاجار، صدها مسجد به تأسی از سبک و سیاق آن درسراسر ایران ساخته شد. گویی همه معماران می خواستند به معماران مسجد امام اقتدا کنند؛ و چنین بود که مسجد امام، امام مساجد ایران شد.

نام اصلی اش مسجد جامع عباسی است؛ زیرا شاه عباس اول صفوی آن را ساخت. تازه پایتخت را از قزوین به اصفهان منتقل کرده بود که طی یک برنامه بلند پروازانه دستور ساخت میدان بزرگی را در محدوده جنوبی اصفهان قدیم صادر کرد. در شمال، میدان بازار قیصریه را ساختند که به بازار سلجوقی متصل می شد؛ در شرق میدان مسجد شیخ لطف الله را بنا کردند که حکم نمازخانه خصوصی خاندان سلطنتی را داشت و محل تدریس علوم دینی توسط پدر زن لبنانی شاه عباس، یعنی شیخ لطف الله میسی بود. در غرب میدان و چشم در چشم مسجد شیخ نیز کاخ عالی قاپو بنا شد، اما هرسه با همه زیبایی های خود ، در شکوه و چشم نوازی همپای مسجدی که در جنوب میدان ساخته شد، نمی شدند. این مسجد را شاه عباس از ثروت شخصی خود ساخت و آن را به روح جدش شاه تهماسب (طهماسب) صفوی هدیه کرد. چنان که گفته شد، نام رسمی اش مسجد جامع عباسی بود که بعدها به مسجد شاه معروف شد و از 38 سال پیش تا کنون هم مسجد امام خوانده می شود. ساخت مسجدی که  12 هزار و 264 متر مربع مساحت داشت و در ساختمانش بیش از 18 میلیون آجر و حدود 500 هزار قطعه کاشی به کار رفت، آنقدر طول  کشید که شاه می ترسید عمرش کفاف ندهد. طبق یک داستان عامیانه، معمار مسجد برای رهایی از فشار شاه برای ساخت سریع مسجد، پس از بالابردن پایه ها و دیوارهای بنا به ناگهان غیب شد تا این که هفت سال بعد و پس از نشست کامل پایه ها و آمادگی شان برای زدن سقف ها و تکمیل بنا، دوباره به اصفهان آمد. توضیح او در مورد علل غیبتش به نظر شاه موجه رسید و موفق شد که بلافاصله کار را ادامه دهد. هرچند که شاه عباس سرانجام در آخرین سال سلطنت خود مسجد را افتتاح کرد، اما کار روی تزئینات بنا تا سال ها بعد و در زمان جانشینان او همچنان ادامه داشت.

بخش بزرگی از زیبایی مسجد جامع عباسی وامدار کاشیکاری های آن است. به جز سردر و جداره خارجی گنبد که با کاشی های معرق پوشیده شده است، در سایر بخش های مسجد از کاشی هفت رنگ استفاده کرده اند و این بی شک به سبب عجله ای است که برای اتمام ساختمان مسجد داشته اند؛ زیرا طراحی و اجرای کاشیکاری معرق به زمانی بسیار طولانی نیاز دارد. در کاشی های مسجد صدها و بلکه هزاران نقش با رنگ های متنوع استفاده شده اما در نگاه اول، مجموعه کاشی ها به رنگ آبی نیلی دیده می شوند و حس معنویت را به بیننده القا می کنند.

 

1-سردر مسجد رو به میدان نقش جهان متشکل از یک طاق بزرگ به بلندای 27 متر و دو مناره در دو سوی آن به بلندای 42 متر است. تمام سطح سردر پوشیده از بهترین نوع کاشی های معرق و یکی از شاهکارهای این هنر در معماری ایرانی است و مقرنس کاری بخش بالایی سردر، سیمای مسحور کننده ای را بدان بخشیده است. زیر قندیل های مقرنس، کتیبه ای به خط علیرضا عباسی، خوشنویس بزرگ عصر صفوی به چشم می خورد که حاوی نام شاه عباس اول است و اشاره دارد که او این مسجد را از ثروت شخصی خود ساخته و ثوابش را به روح جد تاجدارش شاه تهماسب اول هدیه کرده است. در زیر این کتیبه، کتیبه دیگری وجود دارد که در آن نام «علی اکبر اصفهانی» و «محب علی بیک الله» به عنوان معماران مسجد جامع عباسی ذکرشده است. البته از ابوالقاسم اصفهانی نیز به عنوان یکی دیگر از معماران مسجد یاد می شود. درهای نصب شده بر سر در رفیع مسجد نیز به نوبه خود از شاهکارهای هنر فلزکاری هستند. این درهای نقره ای مطلا، در زمان شاه صفی، نوه و جانشین شاه عباس ساخته و نصب شده اند.

 

2-هشتی ورودی مسجد جامع عباسی، بیانگر یک نبوغ معمارانه و طراحی دقیق است. از آنجا که میدان نقش جهان در راستای قبله نیست و مسجد باید به سمت قبله باشد، معماران بنا هشتی را به گونه ای طراحی کرده اند که با یک انحراف 45 درجه ای به سمت قبله قرار می گیرد، اما این انحراف به قدری دقیق و هوشمندانه طراحی شده که بازدیدکنندگان به راحتی متوجه آن نمی شوند؛ چندان که سه گوش بودن ایوان شمالی مسجد ناشی از این انحراف نیز به چشم نمی آید. انحراف مسجد به سمت قبله یک حسن دیگر هم داشته و موجب شده است که سردر مسجد و گنبد آن درراستای یکدیگر قرار نگیرند. بدین ترتیب، حاضران در میدان نقش جهان، به جای این که گنبد را پشت سر در ببینند، کنار آن می بینند. در دو دالانی که از دو سوی هشتی به صحن مسجد راه می برند،چند کتیبه تاریخی روی سنگ های مرمرین به چشم می خورد که در نوع خود جالب توجه است.یکی از این کتیبه ها حاوی فرمان شاه عباس مبنی بر بخشودگی مالیاتی برخی از اصناف است که اگرچه مفاد آن آنقدرها مهم نیست، اما نشان می دهد که در گذشته از مسجد به عنوان محیطی برای پیام رسانی عمومی استفاده می شد.

 

3-صحن مسجد جامع عباسی متشکل از یک مستطیل بزرگ است که چهار ایوان در چهارسوی آن و تعداد زیادی حجره دو طبقه دورادور آن ساخته شده است. تمام سطح خارجی ایوان ها و حجره ها با کاشی های هفت رنگ پوشیده شده و منظره خیره کننده ای پدید آورده است. آنچه زیبایی صحن را دو چندان می سازد، حوض بزرگی به مساحت 240 متر مربع در وسط صحن است که تصویرکاشی ها در آب آن منعکس می شود وجلوه ای خاص به این فضا می دهد.

 

4- بزرگ ترین ایوان مسجد، ایوان جنوبی یا ایوان قبله است که در دو سویش دو مناره هریک به ارتفاع 47 متر به چشم می خورد. این ایوان به قدری رفیع است که از داخل میدان نقش جهان به راحتی دیده می شود. با گذر از این ایوان، می توان وارد فضای گنبدخانه شد.

 

5-دو ایوان شرقی و غربی مسجد از ایوان جنوبی کوتاه تر هستند و اگرچه در نگاه اول کاملا قرینه و یکسان به نظر می رسند، اما کاشیکاری های آنها تفاوت های زیادی با هم دارند و نشان می دهند که معماران و کاشیکاران مسجد در عین قرینه سازی، مایل به تکرار نقوش نبوده اند. در بالای ایوان غربی یک مأذنه کوچک نیز به چشم می خورد. هر دو ایوان به گنبدخانه ای باگنبدی کم خیز راه می برند و در ایوان غربی محراب چشم نوازی وجود دارد که سال ها پس از ساخت مسجد، به دستور شاه عباس دوم صفوی ساخته و پرداخته شده است.

 

6- بی شک حیرت انگیزترین بخش مسجد جامع عباسی، گنبد عظیم و دوپوش آن است؛ گنبدی که در فاصله دو جداره زیرین و بیرونی آن می توان یک ساختمان چهار طبقه را جای داد، اما آنچه این گنبد را برای مردم دوست داشتنی کرده، انعکاس صدا در فضای زیرین آن است که برخی ها را برای آوازخوانی بر سر ذوق می آورد. البته هنوز ثابت نشده که انعکاس چندباره صدا زیر این گنبد یک مساله فنی از پیش طراحی شده است یا یک اتفاق خوشایند اما فکر نشده. گنبدخانه مسجد در ابعاد 21،5 در 21،5 متر ساخته شده و از نظر فنی بسیار حائز اهمیت است؛ زیرا معماران آن توانسته اند به بهترین شکل ممکن، فضای مربع گنبدخانه را با بالا رفتن تدریجی دیوارها، ابتدا به فضایی کثیرالاضلاع و سپس به فضایی کروی تبدیل کنند. منبر مسجد که در سمت راست محراب قرار گرفته، از سنگ مرمر ساخته شده و با اشاره به 14 معصوم دارای 14 پله است.

 

7-در دو سوی گنبدخانه مسجد جامع عباسی، دو شبستان بزرگ با طاق و چشمه های زیبا قرار گرفته که ازاره دیوارها و ستون های آن از سنگ و بقیه سطوح شان از کاشی است. نقش و نگارهای این کاشی ها اگرچه در نگاه اول یکسان به نظر می رسند، اما دارای تفاوت ها و تنوع جالب توجهی هستند.

 

8-در دو گوشه جنوب شرقی و جنوب غربی مسجد جامع عباسی دو مدرسه به نام های سلیمانیه و ناصریه وجود دارد که از درون صحن می توان به داخل شان راه برد. هر دو مدرسه متشکل از یک حیاط مصفای درختکاری شده و تعدادی رواق یا حجره به دور حیاط هستند. هیچ کدام از این مدارس که امروزه جزو لاینفک ساختمان مسجد به شمار می آیند، در طرح اولیه نبوده اند؛ بلکه مدرسه سلیمانیه احتمالا در دوره شاه صفی و مدرسه ناصریه در دوره شاه عباس دوم بنا شده است. از داخل حیاط این دو مدرسه می توان منظره بسیار زیبایی از گنبد را تماشا و عظمت ساختمان آن را از نمایی بهتر ملاحظه کرد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *