با ما در موزه جهان نمای نیاوران همراه شوید

در تاریخ آمده كه وقتی فتحعلی شاه از هوای تهران خسته و كلافه شد، به کاخی رفت که پیش تر فرمان داده بود برایش در کنار روستای گردویه ساخته شود.او  زمانی كه از پنجره قصر کوچک گردویه به بیرون نگاه کرد، پایتخت را دید که در زیر پایش قرارداشت و به همین دلیل، نام کاخ جدید را «جهان نما» گذاشت. حالا بعد از 200 سال، دیگر تهران زیر پای جهان نمای فتحعلی شاهی نیست و روستای گردویه و نیزارش یکی از خیابان های تهران شده اند که آن را به اسم نیاوران می شناسیم، اما به جای آن  کاخ کوچک حالا نگارخانه ای قرار دارد  كه ممتازترین آثار هنری جهان را در دل خود نگاه داشته است. نگارخانه ای كه می توان آن را موزه جهان نما نامید. اكنون می خواهیم شما را به مهمانی این باغ هنری در دل باغ نیاوران ببریم. البته این را هم بگوییم كه اگر قرار باشد درباره تک تک آثاری که در موزه جهان نما هستند، بنویسیم، نیاز به چندین صفحه است. بنابراین توصیه ما این است که پس از خواندن این گزارش، باقی آثار را خودتان در موزه جهان نما به تماشا بنشینید.

 

چگونه برویم؟

برای رسیدن به موزه جهان نما راهی ندارید جز این که  به شمال تهران و خیابان نیاوران یا همان خیابان شهید باهنر بروید و به میدان  شهید باهنر برسید. راه دسترسی به این موزه هم راحت است؛ کافی است از در پایین مجموعه نیاوران که ورودی اصلی مجموعه است وارد حیاط نسبتا وسیعی شوید و کمی جلوتر بیایید. پیش از دروازه کاخ صاحبقرانیه سمت راست شما، موزه جهان نما نخستین موزه این مجموعه است. فقط یادتان باشد که روز تعطیل بازدید از مجموعه را انتخاب نکنید.

موزه جهان نما خیلی بزرگ نیست؛ساختمانی نسبتا کوچک كه در محوطه تاریخی فرهنگی کاخ موزه نیاوران در کنار کاخ صاحبقرانیه قرار دارد.به نظر می رسد که زمانی به مجموعه صاحبقرانیه متصل بود. این بنا بعدها به منظور راه اندازی گالری شخصی فرح پهلوی بازسازی شد و آثار نخبه هنری را که او از سراسر جهان جمع کرده بود در آن به نمایش گذاشتند.

 

6-2.jpg جهان صاحبقرانی

پیش از آن که وارد موزه جهان نما شویم باید کمی به عقب برویم؛ به روزگارانی که فتحعلی شاه تصمیم گرفت تا کاخ سلطنتی تازه ای را در شمیرانات برای اقامت تابستانی خود بسازد. او گاه و بیگاه در فصل گرما به شمیران می رفت. در آن زمان بالای سلطنت آباد منطقه ای  قرار داشت که به روستای گردویه معروف بود. روستایی که در روزگاران بسیار دور متعلق به خاندان مهران بود؛ خاندانی که چهره شاخصی به اسم بهرام چوبین را به تاریخ ایران معرفی کرد. براساس متون تاریخی گردویه نام خواهر بهرام چوبین بود و این روستا نیز متعلق به او بود. فتحعلی شاه دستور داد تا نیزاری را که در کنار این روستا قرار داشت خشک کنند و عمارت تابستانی را روی آن بسازند. این عمارت نسبت به کاخ هایی که ساخته شده بود بسیار کوچک و محدود به یک بالاخانه و دو اتاق جانبی بود. محمد شاه قاجار دو اتاق دیگر به این عمارت اضافه کرد، اما از آن جایی که علاقه زیادی به کاخ محمدیه داشت این عمارت را به دست فراموشی سپرد.

سرنوشت این کاخ فراموش شده با به قدرت رسیدن ناصرالدین شاه قاجار به یک باره تغییر کرد. اقبال این عمارت آنقدر زیاد بود كه درست پس از درگذشت محمد شاه در کاخ محمدیه ، اطرافیان ناصرالدین شاه به او  گفتند که به جای اقامت در آن کاخ(محمدیه) به فکر عمارت دیگری باشد. ناصرالدین شاه ایشیک آقاسی را به شمیران فرستاد تا جایی را برای کاخ تابستانی پیدا کند. ایشیک آقاسی عمارت تابستانی فتحعلی شاه را در گردویه كه در حال از بین رفتن بود پیدا کرد و به شاه پیشنهاد کرد تا کاخ تابستانی را در این جا بسازد. شاه هم بعد از بازدید از منطقه آن را پسندید و خیلی زود حاج علی حاجب الدوله را مامور ساخت عمارت عالی کرد. عمارتی که  از شاه نشین آن همه تهران معلوم بود و به همین دلیل هم به جهان نما نام گذاری شد.

 

6-2.jpg عمارت چهارسالنه

ساختمان موزه جهان نما در بخش جنوبی کاخ نیاوران و در بخش غربی صاحبقرانیه قرار دارد؛ ساختمانی با چهار سالن در طبقه همکف و یک سالن بزرگ در زیر زمین. موزه دقیقا در طبقه همکف قرار دارد و با توجه به تو در تو بودن کریدورهای ساختمان با قدم زدن در آن می توانید همه بخش های موزه را ببینید.  این که این ساختمان دقیقا چه کاربری داشت کسی نمی داند. برخی از کارکنان قدیمی کاخ صاحبقرانیه این بخش بنا را آشپزخانه (مطبخ) جهان نما می دانستند. در هر صورت فرح پهلوی آن را به دست طراحان داد تا بازسازی کنند. از آغاز قرار بر این شد كه به طرح داخلی ساختمان کاری نداشته باشند و موزه را براساس همان طراحی کنند. براین اساس اضافاتی هم به ساختمان افزوده شد .سعی شد تا این اضافات براساس سابقه تاریخی بنا باشد. به همین دلیل یک تخته سقف چوبی نقاشی شده از آباده به تهران منتقل و در  سقف موزه نصب شد. یادتان باشد حتما در میانه موزه، نگاهی به سقف بیندازید و این تکه چوب زیبا را ببینید. به بازسازی موزه باز گردیم. از آن جایی که قرار بود هدایا و تابلوهای نقاشی در این موزه به نمایش در آیند، ویترین های موزه متناسب با این آثار طراحی شدند. گالری اختصاصی در سال 55 رسما آماده شد و آثار در آن قرار گرفت. از آنجایی که ساختمان حالا با ناب ترین آثار هنری پر شده بود و همچنین هنوز خاطره جهان نما فتحعلی شاهی را در خود حفظ کرده بود، نام کاخ جهان نما را دوباره بر این عمارت چهار سالنه گذاشتند. در دی ماه 57، زمان خروج شاه و خانواده اش از کاخ نیاوران به دستور فرح پهلوی آثار هنری این موزه جمع شد تا در زمان مقرر به همراه سایر آثاری که در کاخ نیاوران بود به خارج از ایران منتقل شود، اما جریان انقلاب مانع شد و این آثار گرانقدر در کاخ نیاوران باقی ماندند. در بهمن 57 زمانی که کاخ نیاوران به دست نیروهای انقلابی افتاد ، کاخ جهان نما بعد از صورت برداری پلمب شد تا سال 76 که درهای کاخ نیاوران به روی بازدید کنندگان باز شد و این ساختمان بدل به موزه شد .

 

2.jpgناصر اویسی؛ از هنرمندان مكتب سقاخانه با کوزه ای سرامیک در  موزه جهان نما حضور دارد. این اثر یکی از شاخص ترین کارهای اویسی است و سبک نقاشی شعرگونه او  را به زیبایی نشان می دهد. اویسی در این اثر به مانند دیگر آثارش، زنی را به نقش خورشید خانم در یک سوی گلدان و همچنین اسبی را در سوی دیگر آن، به تصویر كشیده است

 

6-2.jpg از غارهای كلمبیا تا هنر مدرن

نمای ساختمان به رنگ نخودی و با آجرهای لعابدار  است. دیوارهای کنار موزه با کاشی های لعابدار گل و مرغی تزئین شده است.اكنون دو دروازه قرینه ورودی موزه جهان نما در برابر شما قرار دارند و چنارهای بلند و کهن نیاوران بر آنها سایه افکنده اند.  پس از گذر از این دروازه ها و همچنین کریدوری کوتاه، به سالن نخست موزه می رسیم.  جهان نما کامل ترین نامی است که می شود بر این موزه گذاشت؛ موزه ای با آثاری ناب و نفیس از سراسر جهان در زیر یک سقف. در موزه جهان نما سیر تاریخ هنر از  دوران های کهن تا امروز در کنار یکدیگر به همزیستی مسالمت آمیزی رسیده اند.  در نخستین سالن ظروف  و مجسمه های متعلق به تمدن مصر باستان در کنار ظرف های خاکستر مردگان از تمدن سرخپوستان در کلمبیا و  آثاری از آیین های تمدن اینکاهای پرو در کنار هم قرار دارد.  این ظرف های خاکستر از جمله  منحصر به فرد ترین ظرف های به دست آمده از تمدن تامالاک در شمال کلمبیاست و قدمت شان به 500 تا 1500 میلادی می رسد. ظرف های سفالی برای مردمان کلمبیا  کاربرد زیادی داشت. آنها بعد از خرید خانه نو ظرف سفالی را زیر خانه دفن می کردند. به تعداد اعضای خانواده سنگ ریزه در این ظروف ریخته و بعد از مرگ خاکستر بازماندگان شان را در آنها می ریختند.  کمی آن طرف تر پیکره های مفرغی لرستان از هزاره اول و  دوم پیش از میلاد در کنار اثری مفرغی به  نام «پیکره مرد ایستاده» از آلبرتو جاکومنتی نقطه پیوند هنر جهان مدرن با هنر ایرانی است. البته این مجسمه تنها اثری نیست که از جاکومنتی هنرمند سوئیسی تبار در این موزه قرار گرفته است.  جاکومنتی این مجسمه را در زمانی ساخت که با خوان میرو و پیکاسو آشنا شده بود . این مجسمه مانند سایر آثار جاکومنتی دستان و پاهایی بلندتر از بدنش دارد . این تندیس از  مجموعه مجسمه های مردی در حال قدم زدن است که روی صد فرانکی سوئیس قرار گرفته است. مرد ایستاده جاکومنتی در یکی از حراج ها توسط فرح پهلوی خریداری شد و به موزه جهان نما آمد تا در کنار سفالینه های املش قرار بگیرد؛سفالینه هایی که مربوط به هزاره اول پیش از میلاد هستند. در اینجا نخستین سالن موزه جهان نما به پایان می رسد.

 

6-2.jpg تردستان بلاروسی

از کنار کنده کاری روی عاج که کار هنرمندان هند است که بگذرید، می رسید به اثری از هنرمند شناخته شده دیگری به اسم مارک شاگال. هنرمند صاحب سبک بلا روس که آثارش در جهان جزو گرانبهاترین آثار هنری است و البته آثار زیادی در ایران و در همین کاخ نیاوران دارد. یکی از این آثار در کاخ اصلی نیاوران است، اما تردستان از کارهای منحصر به فرد اوست که شباهت زیادی دارد به تعریفی که میرچا الیاده از کارهای او داشته:« طبیعت شاگال در تصاویر و استعاره ها و نمادهای باغ بهشت بسیار غنی و سرشار است.» شاگال در تردستان که اثری لیتوگرافی در اندازه 75 در 52 سانت است، مانند سایر کارهایش، افسانه های ذهنی خود را نشان داده است.در این اثر عناصر گوناگون با نمادهای ذهنی او تركیب می شوند،  برای مثال گاو در نقاشی های او  نمادی از «بهترین شكل زندگی» است یا درخت كه نماد دیگری از زندگی است. نوازنده ویولن هم  یكی دیگر از نمادهایی است كه در شمار زیادی از آثار این هنرمند به چشم می خورد. نوازندگان ویولن در زادگاه این هنرمند بزرگ نقشی محوری داشتند .این نوازندگان در لحظات حساس زندگی هر فرد مثل تولد، ازدواج و مرگ حضور پیدا می كردند تا پیام آور شادی و اندوه باشند.

 

6-2.jpg رقص كلمات

از کنار هر تابلویی به راحتی گذر کنیم از مقابل آثار حسین زنده رودی نمی توانیم به راحتی بگذریم؛ به خصوص تابلوی منحصر به فرد «روزنه آب». حسین زنده رودی یا چارلز حسین زنده رودی یکی از شناخته  شده ترین نقاشان ایرانی در سراسر جهان است. کسی که آثارش همیشه جزو گران ترین آثار حراج های بین المللی است. با این همه، او هنوز هم زمان و انرژی برای خلق آثار تازه دارد. زنده رودی که متولد ۱۳۱۶ در تهران است، همیشه به عنوان یکی از پیشگامان مکتب نقاشی قهوه خانه ای در کنار سایر هنرمندان این مکتب جای دارد. این اثر مربوط به سبك دیگری در نقاشی است كه او از بنیانگذاران آن به شمار می آید؛ یعنی نقاشی خط. سبکی بدیع که با استفاده از نمادهای هنر سنتی ایران و خوشنویسی پدید می آید. روزنه آب هم تحت تاثیر همین سبک از کارهای زنده رودی خلق شده است؛ تابلویی با رقص پیچ در پیچ کلمات و در زمینه ای سفید با خط کوفی. در این اثر کلمات به دور دایره ای سیاه رنگ می چرخند  و در جایی رها می شوند. در مرکز این دایره،  کلمات در هم تنیده و تصویر خورشیدی را تشكیل می دهند كه از رنگ سیاه در کلمه های پیچ خورده ساخته  شده. کلمات در این تابلو مانند ریاضیات دارای ساختاری مجهول هستند و مانند شعر و موسیقی در جست وجو و تداوم، ذهن مخاطب را به کانون پر رمز و راز   مرکز تابلو می برند و ذهن را با پرسشی بدون پاسخ در خود نگه می دارند. این اثر البته تنها اثر از آثار حسین  زنده رودی نیست که در موزه جهان نما نگهداری می شود.

 

6-2.jpg یك گالری هنری

درباره زمان ساخت دقیق کاخ جهان نما در زمان ناصرالدین شاه اطلاعات دقیقی وجود ندارد. بنا به نوشته روزنامه وقایع اتفاقیه عمارت پادشاهی جهان نما در سومین سال سلطنت ناصرالدین شاه به پایان رسید. این عمارت در سی امین سال سلطنت ناصرالدین شاه از جهان نما به صاحبقرانیه تغییر نام داد و نام جهان نما فراموش شد تا زمانی که فرح پهلوی گالری خود را در بخش جدا شده صاحبقرانیه برپا کرد. با این همه این کاخ در تاریخ معاصر ایران نقش زیادی داشت. ناصرالدین شاه تابستان ها به این منطقه می آمد و در آن اقامت می کرد؛ رسمی که به پسرش رسید. تابستان 1285 شمسی هم مظفرالدین شاه به بهانه فرار از گرما به صاحبقرانیه رفت که در نهایت تسلیم مشروطه خواهان شد و فرمان تشکیل مجلس را امضا کرد. بعد از مشروطه و مرگ مظفرالدین شاه ،کاخ صاحبقرانیه از رونق افتاد و در دوره پهلوی اول بیشتر برای پذیرایی مهمانان در نظر گرفته شد. قرار بود مراسم عروسی ولیعهد رضاخان با شاهزاده مصری در این کاخ برگزار شود، اما افتادن مراسم عروسی در فصل زمستان این قرار را برهم زد و صاحبقرانیه باز به فراموشی سپرده شد تا دهه 40که فرح دیبا تصمیم گرفت مکان اقامت شان را از سعدآباد خارج کند. او منطقه نیاوران و کاخ صاحبقرانیه را می پسندید و برای همین به محسن فروغی همکلاسی سابق خود سفارش طراحی کاخی برای اقامت خانواده سلطنتی داد. همزمان با ساخت کاخ اصلی کاخ صاحبقرانیه نیز برای دفتر رسمی شاه بازسازی شد. همچنین کوشک کوچکی که برای احمد شاه ساخته شده بود برای اقامت فرزند بزرگ فرح در نظر  گرفته شد. با تکمیل ساختمان های اصلی نیاوران فرح تصمیم گرفت تا بخش های فرهنگی و تفریحی را در این منطقه به وجود بیاورد. دستور ساخت فرهنگسرای نیاوران و پارک نیاوران و کتابخانه سلطنتی بخشی از این بازسازی ها بود. او در ابتدای سال 50 همزمان با ساخت موزه هنرهای معاصر تصمیم گرفت یك گالری برای برخی آثار هنری که شخصا خریداری کرده یا  هدیه گرفته بود به وجود بیاورد. بهترین فضا برای این گالری ساختمان کوچکی بود که گفته می شد از دوران فتحعلی شاه تا آن روز باقی مانده و بعد از بازسازی های پیاپی هم صاحبقرانیه از آن جدا شده و پشت دروازه اصلی قرار گرفته بود.

 

6-2.jpgشعری به زبان نقاشی!

ناصر اویسی؛ از هنرمندان مكتب سقاخانه با کوزه ای سرامیک در  موزه جهان نما حضور دارد. این اثر یکی از شاخص ترین کارهای اویسی است و سبک نقاشی شعرگونه او  را به زیبایی نشان می دهد. سبکی که در  میانه نقاشی و خط معلق است. اویسی در این اثر به مانند دیگر آثارش، زنی را به نقش خورشید خانم در یک سوی گلدان و همچنین اسبی را در سوی دیگر آن، به تصویر كشیده است. اویسی در این اثر از نگاره های سلجوقی و قاجار به طور مستقیم استفاده کرده است.

 

6-2.jpg گریز قلب

در ابتدای سالن بعدی موزه آثاری از پیکاسو ، خوان میرو و سالوادور دالی قرار دارد. از پیکاسو ،دالی و خوان میرو در ایران آثار هنری کمی نداریم. مهم ترین و گران ترین آثار این هنرمندان در موزه هنرهای معاصر قرار دارد .با این حال، ارزش آثاری که از این هنرمندان در موزه جهان نما قرار دارد، کمتر از آن آثار نیست. یکی از این آثار بی تردید قلب رویان سالوادور دالی است که با استفاده از لیتوگرافی و اچینگ خلق شده و اكنون در مرکز موزه قرار دارد. اثری کمتر دیده شده از هنرمندی که همه ما او را  با  سبیل های از بنا گوش در رفته و همچنین طراحی های سورئالش می شناسیم. دالی كه از آکادمی مادرید تا پاریس فاصله رئالیسم تا سورئالیسم را طی کرد، در قلب رویان یك فضای وهمی  براساس خواب به وجود آورده است. تکرار و توالی برگ ها و شاخه ها در این تابلو، نشانه نوعی ریتم است که با ایجاد عمق و فضای بصری  و همچنین تغییر اندازه شکل های مشابه، نقطه گریزی در اثر پدید آورده است. قلبی که در مرکز تصویر به نمایش در آمده این نقطه گریز را به خوبی به تصویر می کشد.

 

6-2.jpg دلقك پیكاسو

هنوز از دیدار قلب رویان دالی فارغ نشده ایم که دلقک پنهان پیکاسو در نقطه  دیگری از موزه سر بر می آورد؛ یکی دیگر از گنج های کمتر دیده شده جهان نما که در سال 1965 توسط بنیانگذار سبک کوبیسم آفریده شد. این اثر که با تکنیک لیتوگرافی کشیده شده ساده طراحی شده است؛ یعنی تنها با ایجاد سایه روشن هایی توسط مداد شمعی  و گچ پاستل. این تابلو را پیکاسو در دوران آبی هنری خود؛ یعنی دوران اولیه کارش پدید آورد. در این دوران پیکاسو بیشتر از رنگ آبی در تابلوهایش استفاده می كرد؛ درست مثل همین تابلوی 66 در 52 سانتی. به نظر می رسد که پهلوی ها علاقه زیادی به کارهای اولیه پیکاسو داشتند؛ چرا که چند قدم آن طرف تر تابلوی بی عنوانی از پیکاسو قرار دارد که طراحی با مرکب است .در این تابلو دو نفر به تصویر كشیده شده اند که روی نیمکتی در حال حرف زدن هستند. اثری که بی تردید از اتودهای پیکاسو  قبل از انقلابش علیه سبک های هنری جهان بوده است.

 

یك پیشنهاد ویژه

حالا اگر وقت دارید، بعد از دیدن مجموعه ای از آثار هنری هنرمندان شاخص ایرانی و خارجی می توانید به سمت بخش تاریخی مجموعه بروید و از زیر چنارهایی که شاهدان خاموش امضای فرمان مشروطه در مرداد 1285 بودند، بگذرید و به کاخ صاحبقرانیه بروید و- اگر بازسازی آن تمام شده باشد- آن را از نزدیك ببینید. همچنین می توانید پس از گذر از دروازه دوم، کاخ اصلی نیاوران و کوشک احمد شاهی را ببینید و بعد به سمت کتابخانه سلطنتی و کاخ کتیبه ها بروید و از آنها هم دیدن کنید.

 

6-2.jpg مرز شرق و غرب

حال و هوای دو سالن بعدی موزه مدرن تر  است. اهمیت موزه جهان نما در همین تلفیق هنر مدرن و هنر کلاسیک جهان است.  در این سالن ها آثاری از هنرمندان معاصر ایرانی چون سهراب سپهری ،منوچهر یکتایی ، ناصر اویسی ، فرامرز پیل آرام ، جعفر روحبخش ،پرویز کلانتری ، بهمن محصص ،سیراک ملکونیان ، ژازه تباتبایی ، مش اسماعیل ، پرویز تناولی و فرامرز پیلارام قرار دارد.  وجود آثار پست مدرن هنرمندانی چون فرامرز پیل آرام و منوچهر یکتایی در كنار  آثار سنتی و خشت و گلی پرویز کلانتری تنوع نگاه را در این موزه نشان می دهد. در میانه این  آثار  كارهای پرویز تناولی قرار دارد ؛ مجسمه هایی که  حاصل دوران های مختلف هنری اوست. در حین قدم زدن در میان شاهكارهای هنر ایرانی ، اثری رنگ و روغن از سهراب سپهری قرار دارد. این اثر از آثار سال های پایانی زندگی سهراب سپهری است. نقاش در حاشیه ای سیاه رنگ با سر ضرب قلم مو رنگ ها را رها کرده است. این اثر از آثار تلفیقی  سهراب در زمینه هنر شرق و غرب  به شمار می رود.

 

6-2.jpg طومار ابریشمی

در فاصله دو سالن دوم و سوم موزه جهان نما یک ویترین عمودی قرار دارد که جدا از این كه حد فاصل این دو سالن است، اثری یكتا از خوان میرو را در خود جای داده است. اثری به اسم «  MAKEMONO»  که از زبان ژاپنی به معنای کاغذ و یا پارچه لوله شده گرفته شده است. خوان میرو که یکی از برجستگان سبک سورئالیسم انتزاعی در جهان است، در این اثر  را  تنها با گذاشتن لکه ای رنگ روی پارچه و با مالیدن آن، پدید آورده است.در این اثر بی خیالی شادمانه و متانت جدی در هم آمیخته اند. این اثر هم مانند سایر کارهای میرو سرشار از نشانه های کیهانی است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *