موزه خوشنویسی , از الف تا ی

نشان همسایه جدید روی كاشی های بیرون در، طوری پیچ و تاب خورده كه دل بیننده را ببرد. از دل فیروزه ای كاشی به هنر هزار سال پیش ایرانیان. به دنیای غلیظ مركب و لیقه، ورق های آهار خورده ابر و باد و سر انگشت هایی كه سیاهی به خوردشان رفته. به زمان قرچ قرچ تیز قلم نی روی كاغذ؛ در كشیدگی «ت»، بلندای «كاف» و قوس «نون». آنجا كه مركب تمام شده، قلم نی روی سفیدی كاغذ، جیغ كشیده كه جان من تمام شد برای نوشتن حرف ها. آن نی خیزران را با سیاهی مركب، جان دوباره بده!  نی قهوه ای سوخته، دوباره حروف را نوشته، مدام سوخته و دنیای خوشنویس را ساخته. كند شده و «قط» خورده و حاصل تمام اینها در هنری جمع شده كه قوام مركب روی برگ های خوشنویسی جا می گذارد. اكنون بخش عمده ای از این آثار در یك موزه تخصصی با نام موزه خوشنویسی در تهران گردآوری شده است. حالا چند روز است كه اهالی كوچه فولادوند در خیابان شریعتی، در انتهای كوچه شان با موزه تخصصی هنر خوشنویسی همسایه شده اند. موزه ای كه هنوز خاطرات یك خانه از قدیمی های تهران را به سینه اش سنجاق كرده و با نمایش آثار و ابزار خوشنویسی برش هایی از زندگی هنری استادان خوشنویسی را برای بازدیدكنندگان روایت می كند.  حمید رضا قلیچ خانی؛ عضو شورای كارشناسی آثار موزه خوشنویسی و فریار جواهریان؛ مشاور پروژه مرمت و طراح داخلی موزه خوشنویسی ایران از رخدادهایی می گویند كه به یك خانه مسكونی سن و سال دار، لعاب موزه شدن بخشید.

 

بوی فصل ها

آجرهایش از همان دهانه كوچه، بیننده را یاد صبح می اندازند. از آن صبح ها كه یك چادر بوی سنگك داغ، آفتاب نزده تا ته كوچه می رفت و از لنگه بازمانده در تا وسط سفره صبح، سُر می خورد. آخر بن بست از آن خانه هاست كه دست می گذاشتند روی زنگش و چهچه بلبل، می پیچید توی ایوان. از همان ها كه حیاطش را ریسه می بستند و دم غروب ردیف صندلی های مخملش جایی برای مهمان تازه از راه رسیده نداشت. گوش تا گوش، آدم می نشست سینه دیوار آجری و پیش دستی های سیب و شلیل عروسی هی پر و خالی می شد. بعد هم آستین پیراهن و كهنه های قنداق بچه روی بند رخت ایوان باد می خورد و سینه آفتاب خشك می شد. خانه «فولادوند» باید از این خاطره ها زیاد داشته باشد؛ چه زمانی كه مسكونی بود، چه بعدها كه به لوكیشن فیلم های سینمایی تبدیل شد. حالا درهای همین خانه با خاطرات كهنه ای كه زنده می كند، به روی علاقه مندان گشوده شده تا آثار هنر خوشنویسی ایران در آن به نمایش درآیند. قرار است به جای هس هس سرخ كردن غذا و عطر مطبخ همیشه به راه، بوی فصل ها با خاطره هنر هزار ساله ایران از درز پنجره تو بزند و هنر خوشنویسی به همت سازمان زیباسازی شهر تهران صاحب یك سرپناه دائمی و تخصصی در خیابان دكتر شریعتی تهران باشد.

 

این خانه حالا موزه است

نشانی را می گفتند جاده قدیم شمیران، بیرون  دروازه دولت. این محله شده بود آخر تهران. بعد از این چند پارچه باغ حوالی جاده شمیران، تهرانی در كار نبود. خیابان بالا را می گفتند كه دیوار به دیوار، باغ افتاده بود. باغ اول، متعلق به خانواده «عدل». روی باغ دومی اسم «حقوقی» مانده بود و آخری را هم به نام «منصور» می شناختند. آخر سر هم نام و نشان میرزا محمد حقوقی؛ وزیر درجه یك عدلیه به باقی اسامی چربید و اسم خیابان را گذاشتند «حقوقی»، اما پایین تر از خیابان حقوقی و درست در جنوب همین باغ ها خانه ای كوچه را به پایان می برد كه محل سكونت غلامرضا فولادوند بود. خاطره سكونت در این خانه به سال های نمایندگی غلامرضا فولادوند در مجلس شورای ملی سابق می رسد آن هم به نمایندگی از مردم شهر شاهرود. حتی كوچه را هم به نام فولادوند نامگذاری كرده اند. در تصاویر به جا مانده از خانه فولادوند قبل از احیا و مرمت، پیچك های سبز از ردیف آجرهای آفتاب خورده و باران دیده دیوار بالا رفته اند. كركره های سبز رنگ پنجره های شمالی را رو به نور باز كرده اند تا اتاق ها بوی صبح بگیرند. پشت آن لنگه كركره های بازمانده، پنجره هایی دهان گشوده اند و یكی، دو پنجره پرده های سفید رنگ شان را پشت گوش جمع كرده اند. زیر همین پنجره ها و روی خش خش برگ های حیاط خانه، بارها كلاكت فیلم های سینمایی را زدند و بعد از زندگی چندباره این خانه در سكانس های آن فیلم ها نام موزه خوشنویسی بر پیشانی خانه فولادوند درج شد.

 

راز دیوارهای «فیلی»

لنگه های در ورودی ساختمان به دیوارها تكیه داده اند. از پایین پله های سنگی و بیرون «در» تاریكای خنكی، آدم را فرا می خواند و كم كم به كندو كاو وا می دارد. گلدان های كوكب پا به پای پله های سنگی تا رسیدن به در ورودی بنا بالا آمده اند. پشت كانتر ورود، نشان آبی و طلایی موزه خوشنویسی مثل غنچه ای روی دیوار باز مانده است. حباب های روشن از كمی بالاتر و بین برش های آ ینه سقف، با نورپردازی مدرن به اطراف نور می پاشند. اما دیوارهای فیلی موزه   خوشنویسی هنوز هم حال روزهای 1320خانه را حفظ كرده اند.

فریار جواهریان؛ مشاور پروژه مرمت و طراح داخلی موزه خوشنویسی تلاش داشته یك پس زمینه تیره برای آثار خوشنویسی فراهم كند. او می گوید: «این آثار اغلب كوچك و سفید رنگ هستند. از آنجا كه فرصت تهیه كادر رنگی برای تمام آثار تابلویی موزه وجود نداشت، رنگ دیوارها را تیره انتخاب كردم تا آثار هنری در اندازه كوچك هم خودشان را نشان دهند.»

اما تعداد دیوارهای امروز موزه بسیار كمتر از دیوارهایی است كه خانه فولادوند را در روزهای سكونت خانواده او اتاق اتاق می كردند. حالا فضا به سالن های دنباله داری تبدیل شده كه بیننده را برای ورود به مرز و محدوده خود دعوت می كند تا ببیند در پس آن دالان های باریك و دهان بسته چه آثار هنری خوابیده است.

فریار جواهریان می گوید، از آنجا كه این خانه در ابتدا مسكونی بود در طبقه نخست آن سه اتاق خواب، یك حمام بزرگ و تعدادی «در» و «گنجه» وجود داشت. در طراحی داخلی موزه خوشنویسی متناسب با فضای این موزه و آثار هنری كه قرار بود در فضای آن به نمایش درآید اتاق های خانه را با برداشتن دیوارها به هم وصل كردم تا راه برای بازدید از موزه هموار شود. او می افزاید در طراحی منعطف و پویای فضای داخلی موزه، كمترین دخل و تصرف ممكن برای مرمت و احیا خانه فولادوند انجام شد. علاوه بر این، امكانی فراهم شد تا افراد دارای معلولیت هم بتوانند از این محل بازدید كنند. اضافه كردن بالابر به بنای موزه با درنظر گرفتن شرایط این بازدیدكنندگان انجام شده است.

 

حاصل جمع رنگ ها؛ آرامش

نور از حفاظ نیمه باز پنجره خودش را به كفپوش چوبی طبقه اول رسانده است و كش كش تا وسط سالن پیش می رود. رنگ آجری كركره های این طبقه، گرمایی شبیه   سیم پیچ گداخته از آتش می سازد كه خیال دارد تا ابد به سرمای دیوارها دست بكشد. انگار دیوارهای طوسی سالن ها از سرما سوزن سوزن شده باشند و رنگ كركره و چارچوب، گوش های یخ كرده دیوار را با انگشت های قرمز قهوه ای خود محو كنند. این تعادل بین رنگ ها به محض ورود به سالن های موزه خوشنویسی، خودنمایی می كند؛ انتخابی كه كاملا آگاهانه انجام شده است.

فریار جواهریان می گوید رنگ چارچوب و كركره پنجره ها در خانه قدیمی فولادوند سبز بود. ما برای رنگ آمیزی مجدد، پنج تا شش لایه رنگ سبز را از روی كركره و چارچوب ها تراشیدیم و در نهایت رنگی را جایگزین كردم كه با رنگ پاركت موزه خوشنویسی متناسب و همخوان باشد. این رنگ با قرارگیری در كنار دیوارهای طوسی و پرده های خاكستری موزه یك نمای دیدنی ایجاد می كند.

 

واكاوی آثاری با عمر بیش از هزار سال

آفتاب شهریور از شیار كركره ها گذشته، آرام چشم روی شیشه تابلوهای خوشنویسی دیوار انداخته و در سفیدی سقف سالن غربی در طبقه نخست محو شده است. برگ های كاهی صفحات قرآن كریم داخل قاب های نقره ای روی دیوار نشسته اند و گوشه و كنارشان جای چكیدن قطره های آب و گذر غبار روزگار پیداست.

اطلاعات درج شده زیر این تابلوها آنها را متعلق به دوره تیموری و صفوی می داند.

حمیدرضا قلیچ خانی؛ عضو شورای كارشناسی انتخاب آثار موزه خوشنویسی درباره كهن ترین آثار موجود در موزه می گوید قدیمی ترین برگ قرآن كوفی سده 3و4روی پوست خوشنویسی شده و در بخش غربی طبقه نخست موزه نگهداری می شود.  خواندن خطوطی كه به كوفی خوشنویسی شده اند كار هر بازدیدكننده ای نیست  اما زیبایی خطوط نگاشته شده را نمی توان انكار كرد. به خصوص كه در كتابت آنها از رنگ دیگری به جز رنگ مركب متن استفاده شده است. به گفته حمیدرضا قلیچ خانی خوشنویس های قرن های سوم و چهارم هجری با به كارگیری رنگ قرمز، نقطه و اعراب كلمات را در آثارشان متمایز كرده اند. دایره های قرمز رنگ موجود در این آثار برای نقطه گذاری و اعراب كلمات مورد استفاده قرار گرفته است. آنطور كه قلیچ خانی می گوید این نوع نقطه و اعراب گذاری در قرن اول و دوم هجری رایج نبوده اما این كار در آثار به جا مانده از قرن سوم و چهارم نمایان شده است. او می افزاید در آن دوران، خط صبغه الهی داشت و به همین جهت هر چه بر آن افزوده می شد باید به نحوی قابل تشخیص از خط اولیه بود. به همین خاطر خوشنویس ها در خطاطی كوفی قرآن كریم برای نقطه گذاری و اعراب از رنگ قرمز بهره می گرفتند تا قابلیت تشخیص از خط اولیه در نگارش آیات قرآن فراهم باشد.

 

مطبخی كه سالن همایش شد

باید غریب باشد؛ همین جایی كه اكنون نشسته ایم هفتاد، هشتاد سال بعد شكل و شمایلی به خود بگیرد كه در خیال ما هم نگنجد! «دده مطبخی» های خانه فولادوند وقتی داشتند برنج را در مجمع مسی «جور» می زدند فكرشان تا هركجا هم كه پرواز می كرد به اینجا نمی رسید كه محل پخت وپز آنها یك روز تبدیل به جایی برای نمایش آثار هنر خوشنویسی و سالن ویدئو آرت شود  اما این اتفاق اكنون در زیرزمین خانه فولادوند رخ داده و یك سالن ویدئو پروژكشن همراه با محلی برای برگزاری سمینار در موزه خوشنویسی طراحی شده است.

فریار جواهریان می گوید، در بخش زیرزمین این ساختمان، مطبخ و اتاق هایی پر از گنجه وجود داشت. علاوه بر این دو اتاق مختص مستخدم های خانه هم در قسمت زیرزمین تدارك دیده شده بود. برای بازسازی و احیا این بخش از خانه فولادوند، دیوار بین این اتاق ها حذف شده اند. حالا زیرزمین خانه فولادوند تبدیل به طبقه منفی یك موزه خوشنویسی شده است. كاربری ها زمین تا آسمان تفاوت كرده اند. امروز روی ردیف صندلی های این بخش، شهروندانی می نشینند كه بازدید از موزه خوشنویسی را پشت سر گذاشته اند و برای شركت در همایش ها یا تماشای ویدئو آرت و ویدئو پروژكشن از پله ها به سمت زیرزمین سرازیر شده اند.

 

روی سنگ و مس و فلز

ویترین سالن میانی طبقه نخست تنها بخشی است كه ظروف خطاطی شده را در آن نگهداری می كنند. داخل دیواره شیشه ای ویترین، كاسه دهن گشادی هست كه دور تا دور لبه داخلی اش را به خط كوفی خوشنویسی كرده اند. از كمی پایین تر پیداست كه این كاسه سنگی را در قسمت هایی مرمت كرده اند. كنار كاسه سنگی، ظروف مسی حكاكی شده ای در ویترین هست كه روی آنها نام ائمه و شكل های هندسی ظریفی تراش خورده است. ویترین كناری اما مسئولیت نگهداری جعبه های شفاف و كوچكی را دارد كه پشت هم ردیف شده اند و هر كدام یك «مُهر» در میان گرفته اند. مُهر «شعاع نظام» از عقیق سرخ كه ماجرای آن روی تكه ای از مقوا روایت شده و آن را به تقی خان منتصر دیوان؛ صندوقدار محمد ولی خان امیراكرم؛ حاكم گیلان منتسب كرده است. نام اشخاص بنام، همگی به صورت عكس روی صفحه مهر حك شده اما جنس و رنگ هر كدام از مهرها با دیگری متفاوت است؛ از عقیق صیقلی و تیره گرفته تا سنگ های روشن و برنج تراش خورده. در میان نام هایی كه مهرهای خوشنویسی شده شان در ویترین سالن میانی موزه نگهداری می شود اسامی هم وجود دارد كه گاه و بی گاه در مكالمات روزمره با اشاره به مقام و مرتبه اشخاص و جایگاهی كه در میان مردم داشتند مورد استفاده قرار می گیرد. مهر «امیر تومان» یكی از این نام هاست كه منتسب به محمدتقی خان معتصم السلطنه است. اطلاعات درج شده در كنار مهر می گوید مظفرالدین شاه لقب امیرتومان را اوایل سلطنت خود به محمدتقی خان داده است.

 

در همسایگی كوكب و شمعدانی

نور عصر، زورش نمی رسد از پشت پرده های زنبوری پنجره قدی، خودش را داخل سالن میانی بیندازد. در همان تاریك روشنای دلچسب انتهای سالن، تكه های باریك و چوبی پاركت در شمایل كنجی عكس های قدیمی، در هم چفت شده اند و زیر همین نور مردد تا مقابل دالان خروجی پیش رفته اند. می توان دیوارهای تابلوكوب را در سایه روشن انتهای بخش غربی دور زد، كتابت دفتری نسخ، جلی نویسی ثلث، رنگه نویسی ثلث و مورب نویسی نسخ را در آثار نصب شده تماشا كرد و آنجا كه چفت شدن پاركت ها به اتمام می رسد قدم در راهرویی گذاشت كه مسئولیت هدایت بازدیدكنندگان به سالن شرقی طبقه نخست را دارد. سالن شرقی، درازای چشمگیری دارد و تابلوهای كتابت دفتری نسخ، چلیپانویسی نستعلیق و تعداد دیگری از سبك های هنر خوشنویسی دیوار شرقی آن را پوشانده اند.  در راه رسیدن به این سالن، ویترین رقعه ها با خطوط شكسته نستعلیق هست كه از كمر تا خورده اند و دنبال هم روی كفی ویترین قطار شده اند. ویترین انتهایی، قبل از رسیدن به بخش نمایشگاه ادواری مختص قرارگیری طومارهای خوشنویسی است. زیر شیشه این ویترین، چرم طومارها كنار هم لول شده و هرجا كه طومار باز مانده، خط نسخ و ترجمه فارسی آیات روی طومار به نمایش درآمده است. سالن شرقی كه برای برگزاری نمایشگاه های ادواری تدارك دیده شده، یك دیواره شیشه ای بلند با چشم اندازی به حیاط دارد. پایین پای شیشه قدی سالن، باغچه شمعدانی ها پیداست و گلدان های طرح سفالی كه گل های پُرپَر كوكب صاحب خانه شان اند. سردیس عمادالكتاب در انتهای همین سالن رو به بیرون دارد و نگاه اش نیم دایره شیشه ای بالكن را جست وجو می كند. كمی آن طرف تر پله هایی كه تا زیرزمین پایین می روند و راه را برای رسیدن تا كتابخانه موزه و مطالعه كتب خوشنویسی باز می كنند.

 

پرفورمنس در حیاط نُقلی موزه

زمین خانه غلامرضا فولادوند 800 متر وسعت داشته با حیاطی كه دور تا دور آن ساختمان آجری چرخیده است. امروز جای درختچه های مقابل در ورودی- از غرب ساختمان- را گلدان های سفالی كوكب گرفته اند اما درخت های حیاط پشتی آنقدر عزیز مانده اند كه دور كنده كوبی پای آنها را سنگ چین كرده اند. بیرون از سالن شرقی كه مختص برگزاری نمایشگاه ادواری خوشنویسی است، حیاط كوچك پشتی با درختان انجیر و عرعر نمایان می شود. پایین پای سالن شرقی یك كاج بلند بالا هست كه تنهایی اش بین درخت ها و درختچه های حیاط موزه به چشم می آید. در عوض باغچه های گل و گلدان ها، هیچ كجا حیاط را تنها نمی گذارند و از پای شیشه های قدی سالن شرقی تا پایین پای كافه پیش می روند.

فریار جواهریان می گوید، حیاط خانه فولادوند یك حیاط كوچك بود، اما در طراحی آن طوری پیش رفتم كه فضایی برای اجرای پرفورمنس در این بخش از موزه ایجاد شود. پله های نیم دایره ای كه بخش شرقی و كافه موزه را به هم وصل می كنند می توانند به محلی برای نشستن و تماشای پرفورمنس ها تبدیل شوند. درست پشت سر این پله ها فضایی برای ساخته شدن آلاچیق درنظر گرفته شده. قرار است آلاچیق موزه خوشنویسی در آینده نزدیك به این حیاط اضافه شود. جواهریان به بخش شمالی حیاط و بالكن ساختمان هم اشاره می كند كه اكنون مسدود شده و با شیشه های خمیده به فضایی برای آموزش خوشنویسی و حضور هنرمندان این رشته اختصاص یافته است. قسمت غربی حیاط موزه كه به ساخت كافه اختصاص پیدا كرده بخش زیرینی دارد كه در آن بخش هایی برای نمازخانه، سرویس های بهداشتی و برگزاری كارگاه خوشنویسی درنظر گرفته شده است.

 

یك ویترین و تاریخ 150 سال قبل

پله های سنگی و تیره خانه فولادوند حالا وقتی پیچ می خورند و تا طبقه دوم بالا می روند، دیگر كسی را راهی اتاق های كوچك خانه نمی كنند. طبقه دوم ساختمان مثل بخش زیرین خود، به سالن غربی و شرقی تقسیم شده است. اثری كه بیشترین توجه را در سالن غربی به خود جلب می كند، مرقع جلی خوشنویسی با مناجاتی منسوب به حضرت امیر است كه تاریخ آن سده چهاردهم هجری ذكر شده. از بالای مرقع عظیم جلی خوشنویسی، این اثر مخمل پوش به نظر می آید. روی جلد ورنی این مرقع برگ های ریز سوزنی دنبال هم ردیف شده اند و گل ها روی پیچ شاخه و برگ، مثل آفتاب نارنجی غروب می درخشند. دیوارهای این سالن هم تابلوهایی از جلی نویسی نستعلیق، سیاه مشق و چلیپای نستعلیق به نمایش گذاشته اند. برگ هایی از مثنوی مخزن الاسرار نظامی قبل از خروج در مقابل چشم های بازدیدكنندگان عیان می شود.  سالن میانی طبقه دوم اما ابزار خوشنویسی به جا مانده از استاد عبدالله فرادی را به نمایش گذاشته است. در میان ابزار خوشنویسی قلم نی های قطور و باریك آرام گرفته اند و نوك همگی شان مركب خورده و كاركرده است. در كنار قلم نی های راست و بی گره، ظروف مركب و لیقه و همین طور ابزاری كه برای تراش قلم خوشنویسی كاربرد داشته، قرار گرفته است. قلم تراش ها بخش غربی ویترین را احاطه كرده اند؛ یك تیغه و دوتیغه بازمانده اند مثل خرچنگ هایی كه كجكی در ساحل راه می روند تا خود را به آب برسانند. تعدادی از قلم تراش های این مجموعه دست ساز بوده و بعضی از آنها اسامی استادان خوشنویسی را به صورت حكاكی شده همراه دارند. بر محل وصل تیغه های قیچی موجود در ویترین حتی می توان نام «حسن علی» و سال حكاكی نام را كه 1241 درج شده مشاهده كرد. در كنار این ابزار قط زن های چوبی و استخوانی چیده شده اند. سطح این قط زن ها قوس نرمی دارد و آنطور كه راهنمای موزه می گوید یكی از آنها از استخوان شتر تهیه شده است. در میانه راه رسیدن به قط زن ها قاشق كوچك طلایی هست كه برای آب ریختن در دوات طراحی شده و بیش از سایر ابزار موجود در ویترین نگاه ها را به سمت خود می كشد.

 

خطاطی بر باریكه قلمدان

قلمدان های گل و مرغ براق توی ویترین باید خیلی پر اهمیت بوده باشند كه برای شان كیسه های ابریشمی و محكمی ساخته اند كه هنوز بعد از ده ها سال یك رشته از تار و پودشان جدا نشده است. قلمدان ها مخصوص حمل قلم های استاد خوشنویس، قلم تراش او، قط زن، سنگ تیزكن و قیچی هایی بوده كه اغلب برای بریدن كاغذ مورد استفاده قرار می گرفتند. حالا یكی از ویترین های سالن میانی طبقه دوم به نمایش قلمدان های كهن ایران اختصاص داده شده است. زیر هر كدام از قلمدان ها كیسه های ریزبافت ابریشمی مخصوص به قلمدان خودنمایی می كند. قلمدان لاكی جعبه ای آنطور كه اطلاعات درج شده در ویترین می گوید به نقاشی مجلسی در زمان فتحعلی شاه قاجار مزین شده است. پادشاه با آن ریش بلندی كه تا شكم می رسیده بر صندلی اش تكیه زده و میهمانان با شمایلی شبیه به پادشاه در اطراف او ایستاده اند. ریزه كاری و چین دامن های بلند پلیسه و چهره های بشاش از حضور نزد شاه قجر، توسط هنرمند نقاش روی این قلمدان نقش شده است. اما علت نگهداری این قلمدان در بین اشیای موزه ای موزه خوشنویسی، كتابت اشعاری است كه روی بخش لاكی قلمدان به خط نستعلیق خوشنویسی شده است و خوانش آن لااقل از بیرون ویترین شیشه ای كار راحتی نیست.  چهار انگشت آن طرف تر در همین ویترین قلمدان لاكی شیخ صنعان و دختر ترسا و همین طور قلمدان لاكی گل و مرغ الوان با نمایش هنر خوشنویسی روی فلز و سنگ به نمایش درآمده اند. سالن شرقی موزه با نمایش سبك های مختلف خوشنویسی در قالب تابلو و ویترین هایی دربردارنده برگ هایی از مثنوی شیرین و فرهاد، مثنوی محمود و ایاز، كتاب جنات الخلودالمعمور فی جداول النور و آثاری از حاجی عبدالكریم قندهاری، محمدتقی ابن الحاج علیرضا الیزدی و آقا محمد یزدی كه از سال 1259بر جای مانده، بخش انتهایی موزه خوشنویسی را تشكیل می دهد.

 

چطور موزه شد؟

با وجود برخورداری مجموعه سعدآباد از موزه خوشنویسی «میرعماد» و همچنین شهر قزوین از موزه خوشنویسی «چهلستون»، موزه ای كه اكنون در پایتخت با این عنوان فعالیت می كند نمی تواند نام «نخستین موزه خوشنویسی كشور» را تصاحب كند، اما از آنجا كه راه اندازی و انتخاب اشیا این موزه بر مبنای یك اساسنامه آغاز شده است، موزه خوشنویسی واقع در خیابان دكتر شریعتی می تواند نخستین موزه خوشنویسی برخوردار از یك شیوه نامه برای فعالیت موزه تخصصی خوشنویسی باشد. حمیدرضا قلیچ خانی با اشاره به این موضوع درباره نحوه انتخاب اشیای موزه خوشنویسی می گوید طبق همین اساسنامه از ابتدای كار مشخص بود كه چه آثاری و از كدام استادان خوشنویسی در این موزه موردنیاز است. با وجود تهیه فهرستی از نام بزرگان این هنر و شاگردان و پیروان آنها و با تطبیق آثار خوشنویسی موجود به انتخاب نهایی دست یافتیم. مزیت كار اینجاست كه از آثار خوشنویس های بنام و جریان ساز گرفته تا آثار هنرمندان گمنام این رشته در این فهرست موجود بود و بر همین اساس اشیا موزه خوشنویسی تا حد ممكن غنی از سبك ها و هنر استادان مختلف خوشنویسی است. با این حال قلیچ خانی معتقد است كه این موزه قابلیت نمایش آثار تمام نسل های هنری در رشته خوشنویسی را دارد.

 

زمین تا آسمان فرق دارد!

چیدمان آثار موزه خوشنویسی هم اكنون از یك تم موضوعی تبعیت می كند. این چینش براساس انتخاب مرمتگران موزه خوشنویسی انجام شده است. به این ترتیب، بخشی از موزه به آثار خوشنویسی شده از ادعیه و احادیث و بخشی به اشعار شاعران بنامی همچون حافظ، سعدی و فردوسی اختصاص داده شده است. اما آنطور كه حمیدرضا قلیچ خانی می گوید موزه خوشنویسی در ابتدای راه، تغییر محسوسی را در چینش آثار تجربه خواهد كرد. برای آنكه چینش آثار موزه خوشنویسی از ایده آل مدنظر استادان این هنر برخوردار باشد یك گروه كارشناسی متشكل از استادان خوشنویسی، مشغول بازبینی آثار هستند. به گفته قلیچ خانی این بازبینی از جهت تاریخی، موضوعی و نقطه نظرهای هنری استادان خوشنویسی انجام می شود و پس از آن معیارهای موردنظر هنرمندان خوشنویس در چینش جدید پیاده سازی  خواهد شد. به طور مثال برخی قطعه های كتابت شده توسط هنرمندان خوشنویس بارها توسط آنان خوشنویسی شده و به فروش رفته است. اما اگر از هنرمند خطاط جویای معنای عبارات خوشنویسی شده شوند، معنای آن عبارات پس از زیبایی خوشنویسی و در درجه دوم اهمیت برای فرد خوشنویس قرار داشته است. بنابراین هنرمندان خوشنویس تركیب بندی، زیبایی و قواعد مدنظرشان را بیشتر مورد توجه قرار می دهند. این موضوع در مورد بسیاری از مجموعه داران آثار خوشنویسی هم صادق است. به همین  خاطر برای چیدمان مجدد آثار موزه این موارد به طور قطع در نظر گرفته خواهد شد. به گفته قلیچ خانی آثار به نمایش درآمده به صورت ادواری با آثار موجود در مخزن جابه جا خواهند شد تا هم مانع تخریب آثار توسط نور دائمی شود و هم آثار جدید برای بازدیدكنندگان به نمایش درآید.

 

نمایش بیش از هزار اثر

موزه خوشنویسی ایران، برخوردار از آثار هنرمندان خطاط و خوشنویس روی برگ های كاغذ، ظروف و موادی همچون سنگ و فلز است. برای گردآوری این آثار، علاوه بر طی مسیر كارشناسی، مبلغ قابل توجهی هم هزینه شده است.  آ نطور كه حمیدرضا قلیچ خانی می گوید بخشی از آثاری كه برای نمایش در نگهداری در موزه خوشنویسی خریداری شده اند حدود سه میلیارد تومان هزینه برداشته اند. علاوه بر این بیش از 500 اثر از مرحوم استاد عبدالله  فرادی به قیمت یك میلیارد و دویست میلیون تومان به آثار موجود در موزه خوشنویسی اضافه شده است. تعداد آثار فعلی موزه خوشنویسی با شمارش جزء به جزء اوراق پراكنده و مرقع ها تفاوت اندكی ایجاد خواهد كرد  اما به گفته قلیچ خانی اگر از جزئیات در شمارش مرقع ها و اوراق پراكنده چشم پوشی شود بیش از هزار اثر در موزه خوشنویسی نگهداری می شود. با این حال هنوز نمی توان ادعا كرد كه تمام سبك های خوشنویسی در این موزه موجود است. قلیچ خانی معتقد است غنی شدن موزه خوشنویسی از سبك های مختلف این هنر نیازمند طی یك فرآیند چندین ساله و افزودن آثار هنرمندان معاصر این هنر به اشیا موزه خوشنویسی است. هم اكنون آثار این موزه می تواند پاسخگوی علاقه مندان و پژوهشگران رشته های هنر اسلامی، پژوهش هنر و صنایع دستی باشد. چرا كه این مهم در تهیه آثار موزه خوشنویسی مدنظر قرار گرفته است.

 

كار برای قیمت گذاری سخت تر می شود

آثار هنری قبل از ورود به موزه قیمت مشخصی دارند، اما همین اشیا بعد از ورود به فضای موزه، دچار تحولات قیمتی چشمگیری می شوند. در این شرایط، قیمت گذاری روی آثار هنری، تقریبا غیرممكن است. با این حال روالی كه برای موزه های دنیا تعریف شده، این كار را اجتناب ناپذیر می كند. چه بسا بروز رخدادهای مختلف سبب نابودی اشیا موزه ای شده و در پی آن نیاز به تخمین ارزش آثار بیش از پیش خود را نشان دهد. حمیدرضا قلیچ خانی می گوید، برای هر قطعه از اشیا موزه ای در شورای كارشناسی آثار، قیمت مشخصی تعیین می شود. این كار مطابق سیستم بین المللی و فعالیت موزه های دنیا انجام می شود. جالب اینجاست كه اشیایی كه وارد موزه می شوند بعد از قرارگیری در مجموعه آثار موزه، افزایش قیمت چند برابری را تجربه می كنند. به گفته قلیچ خانی دلیل این امر ارزیابی كارشناسان خبره و انتخاب این اشیا به عنوان اثر موزه ای و همینطور ارزش افزوده یك مجموعه در قیاس با تك اثر است. به این ترتیب غربالگری حرفه ای آثار از سوی استادان هنر خوشنویسی باعث می شود تا اشیا موجود به نمایندگی از تمام آثار ارائه شده به موزه انتخاب شوند و این موضوع ارزش این آثار را چندین برابر می كند. قلیچ خانی در توصیف یك موزه پویا می گوید موزه ای زنده است كه رخدادهای فرهنگی را به صورت دائم تجربه كند و بر همین اساس به محل رفت وآمد اهالی هنر تبدیل شود. او می افزاید خریداری آثار موزه ای به طور سالانه به پویایی موزه خوشنویسی كمك خواهد كرد. علاوه بر این، اضافه كردن برچسب های چند زبانه در كنار آثار موجود در موزه خوشنویسی می تواند پتانسیل گردشگری این موزه را به نمایش درآورد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *