موزه ملی قرآن كریم

موزه ملی قرآن كریم كه هنرهای قرآنی را در محدوده زمانی چهار قرن در دل خود جای داده؛ حدود یك دهه است كه پذیرای مهمانان و علاقه مندان است.تماشای سیر تحول هنر تذهیب در قرن های گذشته و مشاهده سیر تحول تدریجی كتابت و از همه مهم تر دیدن زحمتی كه گذشتگان برای صیانت از قرآن كشیده اند برای هر مسلمانی جذاب خواهد بود.علاوه بر آن معماری بنای موزه كه خود كار معمارگران قدیمی و هنرمندان معاصر است بر جذابیت سفر نیم روزه شما به این محل می افزاید. اگر قبل از این سفر كنجكاو هستید كه بدانید در این موزه چه خبر است تا پایان این گزارش همراه ما باشید.

 

چگونه برویم؟

موزه قرآن كریم در خیابان ولیعصر، تقاطع خیابان امام خمینی قرار دارد.اگر با اتوبوس های بی آر تی راه آهن- تجریش به این موزه می روید باید در ایستگاه امام خمینی از اتوبوس پیاده شوید و در این صورت درست جلوی در موزه خواهید بود  اما اگر می خواهید با مترو به موزه بروید باید در ایستگاه دانشگاه امام علی از قطار پیاده شوید.این ایستگاه در خیابان امام خمینی واقع شده و از آنجا حدود 200 قدم تا موزه قرآن پیاده روی دارد.بنابراین بهترین راه انتخابی شما هم یكی از دو گزینه مترو یا اتوبوس است. به دلیل اینكه این محل در محدوده طرح ترافیك اصلی واقع شده و موزه قبل از تمام شدن ساعت طرح ترافیك تعطیل می شود.

حال و هوای این موزه كمی با بقیه موزه هایی كه تا به حال دیده اید، فرق دارد تنها به نوشتن جمله عكس برداری ممنوع در بالای درهای اصلی موزه اكتفا نشده و شما باید موبایل خود را جلوی در تحویل دهید و سپس به داخل بروید.

 

تاریخچه بنای موزه قرآن

حتما برای همه كسانی كه هیچ  چیز در مورد تاریخچه بنای این موزه نمی دانند، این سوال به وجود می آید كه این مكان زیبا با این معماری اصیل ایرانی چه پیشینه ای دارد.موزه قرآن در كنار كاخ مرمر تهران واقع شده و احتمالا می دانید كه این محل هم اكنون محل برگزاری جلسات مجمع تشخیص مصلحت نظام است. كاخ مرمر در زمان پهلوی اول به دستور رضاخان بنا شد و محل كار وی بود.در زمان پهلوی دوم هم ابتدا دفتر رسمی شاه همین جا بود و ملاقات های رسمی وی در این مكان انجام می شد و حتی نامزدی شاه با همسر اول و سومش هم در محوطه باغ اطراف كاخ برگزار شد.

در سال 44 بعد از اینكه پهلوی دوم از یك ترور ناموفق جان سالم به در برد، دفتر ویژه شاه به كاخ صاحبقرانیه منتقل شد كه بعدها به كاخ نیاوران معروف شد. بعد از اینكه كاخ مرمر از حضور مقامات آن زمان خالی شد، محل كاخ تبدیل به موزه پهلوی شد و مورد بازدید عموم مردم قرار می گرفت.

فرح پهلوی در سال 55 تصمیم گرفت در كنار كاخ مرمر فرهنگسرایی با نام فرهنگسرای هنر بنا كند اما نمی خواست ساختمان جدیدی در كنار كاخ مرمر بسازد؛ چرا كه عقیده داشت جلوه این كاخ نباید مخدوش شود و از تمام زوایا باید اطرافش باز باشد. به همین دلیل در رایزنی با معماران آن زمان به این نتیجه رسید كه محل فرهنگسرا را در چند طبقه زیر زمین بنا كند.عملیات ساخت فرهنگسرا در سال 55 شروع شد، اما فقط كمتر از 20 درصد كار انجام شده بود كه با پیروزی انقلاب اسلامی و تعطیل شدن موزه پهلوی، ادامه عملیات ساخت فرهنگسرا هم متوقف شد.

 

معماری ایرانی- اسلامی

در سال 73 بعد از یك توقف 16 ساله در عملیات ساخت بنای فعلی، كار ساخت بنا با الهام از معماری اصیل ایرانی – اسلامی این بار با هدف ایجاد موزه قرآن از سر گرفته شد.با توجه به اینكه كلنگ اولیه كار براساس ساخت بنا در زیرزمین زده شده بود، معماران تصمیم گرفتند محوطه چهار هزار متری را كه برای احداث موزه در نظر گرفته شده بود مجهز به نورگیری به شكل شمسه كنند. انجام این كار دو هدف اصلی در پی داشت؛ یكی اینكه طبقات موزه از نور آفتاب برخوردار می شدند.دیگر اینكه انتخاب شكل شمسه به عنوان نورگیر به این دلیل بود كه شمسه یعنی شمایل شش گوش خورشید. شمسه در فرهنگ اسلامی نماد نور معنوی قرآن است و حتی روی برخی قرآن ها هم این نماد دیده می شود؛ چرا كه همه مسلمانان اعتقاد دارند كه قرآن نور است.

در قسمت اعظم بنای فعلی موزه قرآن از آجر و بتن استفاده شده و آجر كاری و كاشی كاری سنتی به ایجاد فضای اصیل ایرانی- اسلامی كمك كرده است.همچنین در بخش های اصلی سنگ كاری هایی كه كار استادكاران ایرانی است، به ایجاد فضایی خوش و آرامش بخش كمك كرده است.

در هر حال، سرانجام در سال 76 عملیات ساخت محل موزه در دو و نیم طبقه و با ارتفاع 14 متر زیرزمین به پایان رسید. از این پس می بایست قرآن های نفیس خطی و با ارزش تاریخی جمع آوری می شدند.

 

ماكت قرآن به شما خوش آمد می گوید

برای وارد شدن به سالن موزه قرآن كریم باید از یك دالان نسبتا طولانی عبور كنید و از پله های سنگی پایین بروید؛ چرا كه همانطور كه قبلا اشاره كردیم؛ سالن موزه زیر زمین قرار دارد. از در اصلی موزه كه وارد سالن می شوید، نخستین چیزی كه در سمت راست به چشم تان خواهد خورد ماكت چوبی دست ساز قرآن كریم است. علاوه بر آن در سمت چپ تان ماكت تأثیرگذاری می بینید. این تابلو هم یك ماكت چوبی است كه حرم امام حسین(ع) و حضرت عباس(ع) را از روی یك عكس قدیمی به تصویر كشیده است. این اثر بین الحرمین نام دارد و در حاشیه آن زیارت عاشورا و همچنین اسامی شهدای 72 تن واقعه عاشورا تصویر سازی  شده است.این تابلو توسط گروه هنری زیبا نگار به سرپرستی مجید میبدی در نیشابور ساخته   و بعدا به موزه قرآن اهدا شد. ساخت تابلو حدود دو سال طول كشید و برای ساخت آن 95 هزار قطعه چوب از 110 نوع درخت به كار رفته است.

 

چند تابلوی دیگر

در نخستین طبقه موزه دركنار دو تابلوی یاد  شده در بالا، تابلوهای دیگری هم به چشم می خورند كه همگی با موضوعیت قرآن، هنر دست هنرمندان معاصر كشورمان هستند.از جمله این تابلوها، تابلویی است كه نخستین آیات وحی شده به پیامبر(ص) روی آن معرق شده و نمایی از غار حرا به صورت برجسته در حاشیه این آیات مباركه به تصویر كشیده  شده  است.در واقع انگار آیات در دل غار وجود دارند.دیدن این تابلو برای كسانی كه غار حرا را ندیده اند، می تواند جالب باشد و تصوری كلی از این غار به آنها بدهد. البته برای كسانی هم كه مشرف به زیارت شده اند یك تجدید خاطره شیرین است.

ازجمله هنرهای دستی معاصر دیگر كه در این بخش موجود است می توان به تابلویی از جنس برنج اشاره كرد كه طرح یك محراب را نشان می دهد و اطراف آن مشبك هایی برجسته شبیه طرح های داخل محراب مساجد برای تزئین كار شده است. در میان محراب یك نوشته سه خطی هم وجود دارد كه در بالا سوره كوثر؛ وسط سوره حمد و در خط پایین آن عبارت صلوات دیده می شود.در صدر این تابلو هم شعار عبارت« لا اله الا  الله، محمدا رسول الله» دیده می شود.البته تابلوهای دیگری هم كه كار دست هنرمندان معاصر   یا میراث گذشتگان هستند، در این موزه یافت می شوند، اما تابلوهای یاد  شده را درست در بدو ورودتان به موزه خواهید دید. علاوه بر اینها در طبقه منفی دو هم تابلوهای خوشنویسی و قلم زنی معاصر با موضوع آیات آسمانی دیده می شوند. یكی از تابلوهای این قسمت از موزه تابلویی از زمان قاجار است كه ابتدای سوره حجر و آغاز سوره انبیا در آن نگارگری شده است.

 

همه آنچه باید درباره قرآن های خطی بدانید

شاید تصور می كنید كه قرآن خطی، لابد قرآنی است كه در دوران های گذشته یك نفر چند روزی وقت گذاشته و آن را با دستخط خودش نوشته  است. به همین دلیل قدمت آن را دلیل ارزشمندی اش تلقی می كنید. اگر اینگونه باشد، باید بگوییم كه در اشتباه هستید. قرآن های خطی نه فقط به خاطر قدمت شان ؛ بلكه به این دلیل كارهای هنری كه روی آنها صورت گرفته نزد به ویژه هنرمندان دارای ارزش تاریخی هستند.

در گذشته كاغذ به اندازه امروز در دسترس و فراوان نبود.بنا بر این هیأتی كه برای نگاشتن قرآن گرد هم می آمدند عده ای به نام وراق در كنار خود داشتند كه وظیفه آنها تولید ورق و برش زدن ورق ها در ابعاد منظم و یكسان بود. در این میان، عده ای هم وظیفه لاجورد یا زر اندود كردن كاغذها را داشتند.آنها روی ورق های آماده شده را با طلا و با لاجوردی كه پیش تر كرده بودند، می پوشاندند. البته این كارهای تزئینی بسته به سلیقه هیأت نگارنده بود و ممكن است قرآنی خطی پیدا بشود كه فاقد این تزئینات باشد اما كاتب كسی بود كه خط ها به دست خط او نوشته می شد. البته این خط نگاری ها مطابق با شیوه هر خوشنویس در دوران های گوناگون تاریخی متفاوت می شد كه هر یك بیانگر سبك ویژه ای در خوشنویسی قرآن به شمار می آید. خوشنویسی یكی از میراث ارزشمند هنری گذشتگان است و توجه به تفاوت ها و ظرافت های آن   برای كسانی كه به این موزه سر می زنند خالی از لطف نیست.

پس از اتمام خط نگاری، عده ای هم كار تذهیب میان خط ها و همچنین دیگر تزئینات قرآن را به عهده داشتند.از جمله این می توان به تزئین مذهب مرصع اشاره كرد كه به ویژه در زمان قاجاریه مرسوم بود. مذهب مرصع تزئین نخستین صفحه زوج در كتاب های دینی بود كه بنابر سلیقه تزئین كاران با اشكال مختلف ترسیم می شد. این مذهب مرصع به ارزش هنری اثر می افزود.

گروه دیگری هم در هیأت نگارندگان بود كه كار صحافی اوراق را به عهده داشت.تمام مراحل صحافی با دست انجام می شد.صحافی قرآن هایی كه ابعاد بزرگ تری داشتند، سخت تر و مستلزم وقت بیشتری بود اما در عوض صحافی كارهایی با ابعاد كوچك تر مستلزم دقت و ظرافت بیشتری بود.

در آخر كار یك یا چند نفر مجلد كار درست كردن جلد و طراحی آن را به عهده داشتند.در برخی جلدها ورق طلا به كار می رفت، اما آنچه در تزئین بیشتر جلدها مرسوم بود نگاشتن تذهیب بود كه با طرح های مختلف روی قرآن های اعصار مختلف دیده می شود.جنس اكثر جلدها از چرم طبیعی بود. در این موزه قرآنی وجود دارد كه در زمان قاجار نگاشته شده  است. این قرآن مذهب مرصع است  اما جلد آن با نقش های زرین تذهیب شده است.

 

قدیمی ترین

در طبقه منفی دو موزه دو قرآن از زمان تیموری به جای مانده كه قدیمی ترین قرآن های موزه به شمار می روند.یكی از این قرآن ها به اوایل دوره تیموریان تعلق دارد و یكی دیگر به اواخر دوره تیموریان. قرآن قدیمی تر كه در اوایل دوره تیموریان نگاشته شده ابعاد بزرگ تری نسبت به قرآن دیگر دارد و شاید بتوان گفت از نظر ابعاد یكی از بزرگ ترین قرآن های این موزه هم هست؛چرا كه در زمان پادشاهان قاجار قرآن ها با ابعاد كوچكتری نگاشته می شدند.این قرآن كه حدود ۸۰۰ سال پس از هجرت پیامبر(ص) از مكه به مدینه نگاشته شده ابعادی حدود 20 در 30 سانتی متر دارد.جلد این قرآن چرمی است و یك كتیبه فلزی هم دارد.روی جلد آن آیه ۷۹ سوره مباركه واقعه حك شده:«لا یمسه الا المطهرون».

قرآنی كه مربوط به اواخر دوره تیموری است از لحاظ هنر دستی ارزش بالاتری دارد.كل این قرآن به قلم زر و لاجورد نگاشته شده  است.جلد این قرآن زراندود است و درون جلد معرق ترنج و سر ترنج وجود دارد.به این معنی كه طرح یك ترنج در وسط صفحه معرق كار شده و بالای ترنج میانی هم یك ترنج دیگر وجود دارد.

هر چند این قرآن ها قدیمی ترین قرآن های این موزه هستند، اما قدیمی ترین قرآن های خطی موجود در ایران در موزه آستان قدس رضوی قرار دارند.دو قرآن قدیمی موجود در موزه آستان قدس یكی به دستخط حضرت علی(ع) و دیگری دست نوشته امام حسن مجتبی(ع) هستند.

 

اسناد خطی دیگر

در كنار تمام قرآن خطی كه از اعصار گذشته به میراث مانده؛اسناد و كتاب های دست نویس دیگری هم در این موزه در ویترین ها دیده می شوند.

یكی از این اسناد منشات خطی صفویه است؛ یعنی نامه هایی كه حكام آن زمان به زیر دست ها می نوشتند.در این منشات عناوین نامه ها یعنی موضوع نامه ها به قلم زر نوشته شده اند.یكی دیگر از كتاب های موجود در این موزه نصایح خواجه عبدالله انصاری است كه در دوره صفویه در 14 صفحه به خط نستعلیق نوشته شده است.در دو صفحه اول این دست نوشته، بین سطوح طلااندوزی شده است.نسخه خطی تعقیبات نماز هم از دیگر ادعیه خطی این موزه است كه دوران قاجار به خط ریحان متمایل به ثلث نوشته شده و عناوین نمازها به قلم زر هستند.نسخه خطی كتاب زادالمعاد در دو جلد دست نویس در این موزه وجود دارد.یكی از این كتاب ها در زمان زندیه نگاشته شده و ترجمه دار است، اما نسخه دیگر كتاب زادالمعاد مربوط به زمان صفویه است.این كتاب توسط محمدباقربن محمد تقی مجلسی در اصفان كتابت شده و به شاه سلطان حسین صفوی هدیه داده شده است.یكی دیگر از ادعیه های خطی این موزه یك نسخه خطی ادعیه است كه در زمان قاجار كتابت شده و به یكی از شاهزاده های قاجار به نام معتمدالدوله فرهاد میرزا هدیه داده شده است.در ابتدای این كتاب دعا، سوره فتح نوشته شده و عناوین دعاها به قلم زر هستند.یكی از قدیمی ترین دست نوشته های این موزه هم نسخه خطی وصایای حضرت علی(ع) به امام حسین(ع) است كه در دوران تیموری توسط كاتبی به نام محمدبن انصاری نوشته شده.كاتب برای تزئین نوشته خود؛ بین خطوط را ابرسازی كرده؛ یعنی اشكالی شبیه ابر كشیده  است.

 

اشیای ارزشمند

علاوه بر كتاب های خطی موجود در این موزه اشیایی هم در اینجا حفظ و نگهداری می شوند كه موضوعیت اسلامی دارند.در طبقه نخست بعد از ورود به موزه می توانید در سمت چپ خود دو كشكول كوچك و بزرگ مسی را ببینید. كشكول بزرگ بند زنجیری دارد و در دور بیرونی لبه هر دو كشكول آیه الكرسی به خط نسخ حكاكی شده است.در داخل آنها هم نقش ترنج و نیم ترنج حكاكی شده است.این كشكول ها مربوط به زمان صفویه است.در ویترین كناری كشكول ها بشقابی سفالی با قطر حدود 40 سانتی متری می بینیم كه عبارت  الله روی آن نقاشی شده و كار هنرمندان معاصر است. دو محفظه هشت ضلعی قرآن یكی دیگر از اشیایی است كه در بدو ورودتان در سمت راست خود در ویترین می بینید.این محفظه ها بازوبندهایی از جنس نقره هستند كه با بند چرمی دور دست بسته می شد و روی آنها آیاتی از قرآن كریم حكاكی شده.این محفظه ها مربوط به زمان صفویه هستند.آن زمان اعتقاد بر این بود كه همراه داشتن آیات قرآن آنها را از بلا مصون می دارد.مردم روی كاغذهای كوچك آیات مورد نظرشان را می نوشتند و در داخل این محفظه ها می گذاشتند.دشنه فولادی دوره قاجار را هم كمی جلوتر می بینید.دسته این دشنه از استخوان عاج است كه روی آن آیه الكرسی و سوره ناس كه روی فلز طلا حك شده قرار دارد.این دشنه یك غلاف چرمی هم دارد كه نوك آن فلزی است و طرح گل و مرغ روی آن حك شده.یكی دیگر از اشیا مذهبی موجود در این موزه سرعلم فلزی است كه روی آن نقش واژگون صورت انسان موجود است.در لبه یك طرف این علم اسامی چهارده معصوم و در طرف دیگر سوره نصر حك شده است.در وسط علم، « لا اله الا الله محمدا رسول الله علی ولی الله» نقش بسته  است.این علم مربوط به اواخر دوره صفویه است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *