کاخ چهلستون , بوم نقاشی صفویه

عالی قاپو، کاخ آیینه خانه، عمارت نمکدان، عمارت هفت دست، عمارت باغ زرشک، کاخ هشت بهشت و کاخ چهلستون؛ این ها شمار اندکی از پرشمار کاخ ها و کوشک های اصفهان عصر صفوی هستند که جز چندتایی بقیه از میان رفته اند. از این میان، چهلستون شهرتی جهانی دارد و در فهرست میراث فرهنگی جهان نیز ثبت شده است. راجور سیوری؛ ایران شناس انگلیسی و نویسنده کتاب «ایران عصر صفوی» درباره چهلستون می نویسد: «چهلستون عمارتی بود که در آن شاه سفرا را رسما به حضور می پذیرفت، به سلام می نشست و ضیافت های رسمی برپا می کرد. این ساختمان بیشتر کوشک یا غرفه است تا قصر؛ و در تابستان از آن به عنوان «عمارات خاص ضیافت در هوای آزاد» استفاده می شد.» وجه تمایز چهلستون با سایر کاخ های صفوی در اصفهان، نقاشی های دیواری آن است که آن را به موزه نقاشان و نگارگران عصر صفوی تبدیل کرده است. تعداد و وسعت این نقاشی ها به حدی است که بازدیدکنندگان کمتر فرصت می یابند به ابعاد گوناگون آنها توجه کنند و ظرافت هایشان را تحت نظر آورند. گزارش مصور این هفته صفحه ایرانگردی به شما کمک می کند تا دیدگاه کامل تری نسبت به نقاشی های دیواری کاخ چهلستون و دوره بندی های آن به دست آورید.

 

عکس هایی که از دوره قاجار باقی مانده اند، نشان می دهند که چهلستون در آن دوره کمابیش سالم تر بوده. برای نمونه، 20 ستون چوبینی که در ایوان شرقی کاخ و رو به استخر بزرگ قرار دارند (و با انعکاس تصویرشان در استخر تبدیل به چهل  ستون می شوند!) در اصل با آینه کاری های ظریف پوشانده شده بودند.

کسی که بیشترین صدمات را به چهلستون وارد آورد، مسعود میرزا، ظل السلطان، فرزند بزرگ ناصرالدین شاه و حاکم خراسان بود که عداوت عجیبی با یادگارهای دوره صفویه داشت. او دست کم 27 کاخ و کوشک دوره صفویه را تخریب کرد و می خواست چهلستون را نیز از میان ببرد  اما این اثر بی همتا به همت چند بازرگان ثروتمند اصفهانی و با رشوه کلان آنها به ظل السلطان نجات پیدا کرد.

قدیمی ترین و زیباترین نگاره های کاخ چهلستون در تالار مرکزی این کاخ قابل مشاهده است. نگاره های این بخش یا توسط رضا عباسی؛ نگارگر چیره دست عصر صفوی خلق شده یا با نظارت او و توسط شاگردانش مانند محمد یوسف، محمدقاسم و افضل الحسینی کشیده شده اند. موضوع بسیاری از این نقاشی ها، مجالس بزم و طرب یا صحنه های عاشقانه است.

 

باغ و عمارت چهلستون یکی از زیباترین کاخ های تاریخی ایران و یکی از 9 مکانی است که تحت عنوان «باغ ایرانی» در فهرست میراث فرهنگی جهان ثبت شده و تحت حفاظت بین المللی قرار گرفته است. این کاخ تا به امروز   حوادث پرشمار و صدمات بسیاری را از سرگذرانده است. چهلستون پس از سال 1006 هجری قمری که شاه عباس اول صفوی، پایتخت ایران را از قزوین به اصفهان آورد، ساخته شد. سپس در دوره سلطنت نواده او، شاه عباس دوم برای پذیرایی از مهمانان خارجی دربار صفوی توسعه پیدا کرد و در دوره شاه سلطان حسین، آخرین شاه صفوی دچار آتش سوزی شد و صدمات فراوان دید.

یکی دیگر از نقاشی های بزرگ تالار مرکزی کاخ، به مجلس پذیرایی شاه تهماسب اول از همایون پادشاه هندوستان اختصاص دارد که از دست رقیبان خود و به جهت کمک خواهی از دولت صفویه به ایران آمده بود.

از آنجا که کاخ چهلستون محل پذیرایی از مهمانان خارجی دربار صفویه بود، بخشی از نقاشی ها، صحنه پذیرایی شاهان صفوی از مهمانان عالی مقام خود را به تصویر می کشند. مانند این نقاشی که مجلس پذیرایی شاه عباس دوم از شاه ترکستان را نمایش می دهد.

در دوره قاجار، بسیاری از نقاشی های تالار مرکزی کاخ چهلستون با لایه ای از گچ پوشانده شدند تا نقاشان دوره قاجار نقاشی های به مراتب کم ارزش تر خود را روی آنها بکشند! ایجاد لایه ای از گچ روی لایه قدیمی، مستلزم تیشه خور کردن لایه قدیمی بود که صدمات جبران ناپذیری را به نقاشی های دوره صفوی وارد آورد. در دوره معاصر بخشی از تابلوهای صفوی با زحمت فراوان از زیر گچ بیرون آورده و به سختی مرمت شدند و بخشی را هم به همان صورت خراب نگه داشتند تا شاهدی باشد بر مصائب کاخ چهلستون.

این تابلو نشان می دهد که حاج میرزا آقا امامی؛ هنرمند دوره قاجار چگونه نگاره های دوره صفویه؛ یعنی آثار رضا عباسی و شاگردانش را با گچ پوشانده و سپس همان ها را به شکل نازل تری با قلم خود کشیده است. لرد کرزن؛ خبرنگار روزنامه تایمز در ایران که بعدا نایب السلطنه دولت بریتانیا در هندوستان شد، با دیدن چنین خرابکاری هایی گفته بود: اگر آن کافر را گیر آورده بودم، او را با خوشحالی در بشکه ای از رنگ خودش خفه می کردم!

بخشی از نقاشی های کاخ چهلستون که متعلق به دوره سلطنت شاه عباس دوم است، تلفیقی از سبک رضا عباسی، موسوم به مکتب اصفهان و سبک نقاشان اروپایی آن عصر را به نمایش می گذارد. این نوع نقاشی ها نشان می دهند که به موازات گسترش مراودات سیاسی و اقتصادی دولت صفویه با ممالک اروپایی، هنر اروپایی نیز هنر نگارگری ایرانی را تحت تأثیر قرار داده بود.

چند نقاشی دیواری بزرگ در کاخ چهلستون هست که به نمایش صحنه های رزم و نبردهای تاریخی ایران اختصاص دارد. یکی از آنها این تابلوست که جنگ شاه اسماعیل اول صفوی با شیبک خان ازبک را نمایش می دهد؛ چنان که می دانیم این نبرد با پیروزی قاطع شاه اسماعیل و قتل شیبک خان به پایان رسید.

احتمال می رود نقاشی های دو ایوان شمالی و جنوبی کاخ چهلستون توسط نقاشان اروپایی کشیده شده باشند.یکی از آنها این تابلوست که احتمالا چهره یکی از همین نقاشان را که مقیم دربار صفویه بوده است، به تصویر می کشد.

از جمله نقاشی های دیواری زیبای کاخ چهلستون که شاید کمتر به چشم آمده، تابلویی است متعلق به دوره شاه عباس دوم. این تابلو صحنه آماده شدن شاهزاده خانم هندی برای قربانی شدن در مراسم سوزاندن جسد همسرش را نشان می دهد و بسیار تاثر برانگیز است.

از دیگر تابلوهای رزم در کاخ چهلستون، تابلوی جنگ چالدران است که اگرچه به شکست سپاه صفویه انجامید، اما به علت رشادت شاه اسماعیل و سپاهیانش، تبدیل به یک حماسه ملی شد و به کشته شدگان آن جنگ لقب شهید دادند. این تابلو را هنرمندی به نام صادق الوعد در سال 1210 هجری قمری به سبک زندی- قاجاری کشیده و تنها نقاشی تاریخ دار کاخ چهلستون است.

بخشی از نقاشی های کاخ چهلستون که متعلق به دوره سلطنت شاه عباس دوم است، تلفیقی از سبک رضا عباسی، موسوم به مکتب اصفهان و سبک نقاشان اروپایی آن عصر را به نمایش می گذارد. این نوع نقاشی ها نشان می دهند که به موازات گسترش مراودات سیاسی و اقتصادی دولت صفویه با ممالک اروپایی، هنر اروپایی نیز هنر نگارگری ایرانی را تحت تاثیر قرار داده بود

اکنون بیش از 70 سال است که کاخ چهلستون و دیوارنگاره های آن تحت مرمت قرار دارند. حتی برای این کار، سال ها پیش عده ای از هنرمندان و مرمتگران اصفهانی به ایتالیا اعزام شدند تا با آخرین فنون مرمتی آشنا شوند. با وجود این، شدت تخریب ها و صدمات و کمبود بودجه باعث شد که کار به کندی پیش رود و هنوز همه نقاشی ها مرمت نشده اند، اما کار همچنان ادامه دارد.

صحنه هایی از نبرد کرنال که به فتح هندوستان توسط نادرشاه انجامید، موضوع یکی دیگر از تابلوهای نقاشی تالار مرکزی کاخ است. پژوهشگران می گویند این اثر احتمالا در دوره افشاریه کشیده و در دوره قاجاریه بازسازی شده است. این اثر اگرچه در زمره بزرگ ترین تابلوهای موجود در کاخ چهلستون است، اما از نظر هنری و در مقایسه با آثار دوره صفویه، ارزش بالایی ندارد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *